ઈરાન અને અમેરિકા-ઈઝરાયલ વચ્ચે ચાલી રહેલા ભીષણ સંઘર્ષની વચ્ચે ભારતીય જહાજો માટે રાહતના સમાચાર આવ્યા છે. વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે પુષ્ટિ કરી છે કે ઈરાન સાથેની સીધી રાજદ્વારી વાતચીત બાદ ભારતીય જહાજો હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માંથી સુરક્ષિત રીતે પસાર થઈ રહ્યા છે.
• અમેરિકાની અપીલ અને ભારતનું વલણ: જ્યારે અમેરિકાનાં રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વિશ્વના દેશોને હોર્મુઝના માર્ગને સુરક્ષિત રાખવા માટે યુદ્ધ જહાજો મોકલવાની અપીલ કરી છે, ત્યારે ભારતે સૈન્યને બદલે સીધી વાતચીત અને રાજદ્વારી સંબંધો પર ભાર મૂક્યો છે.
ભારતીયોની સુરક્ષા: સંઘર્ષ દરમિયાન અત્યાર સુધીમાં 5 ભારતીયોના મૃત્યુ થયાની માહિતી અને એક વ્યક્તિ ગુમ હોવાના અહેવાલ પણ સામે આવ્યા છે
જયશંકરે જણાવ્યું કે, “મારી ઈરાન સાથે સતત વાટાઘાટો ચાલી રહી છે. જો તેનું કોઈ પરિણામ મળે છે, તો સ્વાભાવિક છે કે હું તેને આગળ પણ ચાલુ રાખવાનો પ્રયાસ કરીશ. ભારતની દ્રષ્ટિએ શ્રેષ્ઠ એ જ છે કે અમે વાતચીત કરતા રહીએ અને તાલમેલ દ્વારા સમાધાન શોધીએ. જો તેના કારણે અન્ય દેશો માટે પણ વાતચીતનો રસ્તો ખુલી જતો હોય, તો વિશ્વ માટે તે સર્વશ્રેષ્ઠ રહેશે.”
ઈરાનનો પ્રતિભાવ અને મુખ્ય વ્યૂહાત્મક
• ભારતીય જહાજોને વિશેષ છૂટ: ઈરાને ભારતીય ધ્વજ ધરાવતા તેલ ટેન્કરોને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થવા માટે સુરક્ષિત માર્ગ (Safe Passage) આપવાની મંજૂરી આપી છે. તાજેતરમાં ભારતીય એલપીજી જહાજો ‘શિવાલિક’ અને ‘નંદા દેવી’ આ વિસ્તારમાંથી સુરક્ષિત રીતે પસાર થયા હતા.
• પરવાનગી વગર પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ: ઈરાને સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે કોઈપણ જહાજે આ વિસ્તારમાંથી પસાર થવા માટે ઈરાનની મંજૂરી લેવી પડશે. જે જહાજો સૂચનાઓનું ઉલ્લંઘન કરશે, તેમને નિશાન બનાવવામાં આવશે. તાજેતરમાં ‘એક્સપ્રેસ રોમ’ અને ‘મયુરી નારી’ નામના જહાજોને ચેતવણી અવગણવા બદલ નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા.
ભારતની ભૂમિકા: ભારત આ ક્ષેત્રમાં પોતાના ૨૮ જહાજો અને લગભગ ૮૦૦ નાવિકોની સુરક્ષા માટે ઈરાન સાથે સતત રાજદ્વારી સંપર્કમાં છે
ઈરાન અને અમેરિકા-ઈઝરાયેલ વચ્ચેના યુદ્ધને કારણે માર્ચ 2026માં વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ઉભી થયેલી અસ્થિરતાને કારણે સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ છે, જેની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર પર પડી છે.
વૈશ્વિક તેલના ભાવની વર્તમાન સ્થિતિ અને તેની અસરો નીચે મુજબ છે:
કિંમતોમાં રેકોર્ડ વધારો:
o બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude): 16 માર્ચ, 2026 સુધીમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડની કિંમત પ્રતિ બેરલ $105 ની આસપાસ પહોંચી ગઈ છે. યુદ્ધની શરૂઆતમાં તે $120 થી $126 ના સ્તરને પણ સ્પર્શી ગઈ હતી.
ભાવ વધારાના મુખ્ય કારણો:
o હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીની નાકાબંધી: વિશ્વના તેલ પુરવઠાનો લગભગ 20% ભાગ આ માર્ગે પસાર થાય છે. ઈરાન દ્વારા આ માર્ગ પરના નિયંત્રણો અને જહાજો પરના હુમલાને કારણે પુરવઠો ખોરવાયો છે.
o ઓઈલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર હુમલા: ઈરાનના મુખ્ય ઓઈલ નિકાસ કેન્દ્ર ખાર્ગ ટાપુ (Kharg Island) પરના હુમલાથી ઈરાનની 90% નિકાસ ક્ષમતા પ્રભાવિત થઈ છે.
ભારત પર અસર:
o આયાત બિલમાં વધારો: ભારત તેની જરૂરિયાતનું 80% થી વધુ તેલ આયાત કરે છે. નિષ્ણાતોના મતે, ક્રૂડ તેલના ભાવમાં દર $10 ના વધારાથી ભારતનું આયાત બિલ અંદાજે $13-14 અબજ વધી શકે છે.
o મોંઘવારીનું દબાણ: ભારતમાં સ્થાનિક સ્તરે LPG સિલિન્ડરના ભાવમાં ₹60 નો વધારો ઝીંકવામાં આવ્યો છે. તેલના વધતા ભાવને કારણે ટ્રાન્સપોર્ટેશન ખર્ચ વધવાથી ખાધ સામગ્રી અને અન્ય ચીજવસ્તુઓ મોંઘી થવાની શક્યતા છે.
