તાજેતરમાં જ જ્યારે વિદ્યાર્થીઓના ડિજિટલ આંદોલનના દબાણમાં આવીને સરકારને શિક્ષણ મંત્રીનું રાજીનામું પણ સ્વીકારવું પડ્યું, તો એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે સોશિયલ મીડિયાના અવાજો માત્ર ઈન્ટરનેટના ટ્રેન્ડ નથી. હવે X અને ઈન્સ્ટાગ્રામની રીલ્સમાંથી નીકળેલા બે નવા મુદ્દા મોદી સરકારના દરવાજે દસ્તક આપી રહ્યા છે. આ મુદ્દા છે- ‘E10 લાવો’ અને ‘અનામત હટાવો’. આ બંને બાબતો અલગ-અલગ મોરચે સરકાર માટે નવું રાજકીય માથાનો દુખાવો બનતી દેખાઈ રહી છે.
સોશિયલ મીડિયા એક્ટિવિટીને જોઈએ તો એક તરફ E20 પેટ્રોલનો વિરોધ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. સરકારે પેટ્રોલમાં 20 ટકા ઈથેનોલ ભેળવવાનો નિયમ લાગુ કર્યો છે, પરંતુ કાર અને બાઇક ચલાવતા મધ્યમ વર્ગનો દાવો છે કે આનાથી વાહનોના એન્જિન ખરાબ થઈ રહ્યા છે, માઈલેજ ઘટી રહ્યું છે અને મેઈન્ટેનન્સનો ખર્ચ વધી ગયો છે. જેને ભાજપના સોશિયલ મીડિયા હેન્ડલ્સ અને મંત્રી નિતિન ગડકરી સરેઆમ ફગાવી રહ્યા છે. ઈન્સ્ટાગ્રામ અને X પર ‘E10 લાવો’, ‘Say no to E20’ અને ‘E20 જનતા પાર્ટી’ જેવી ઝુંબેશ દ્વારા લોકો ગુસ્સો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. ‘ટીમ ભારત’ના નામે આ મુદ્દે કેમ્પેઇન ચલાવતા લોકોને બુધવારે પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે સંવાદ માટે બોલાવ્યા હતા. જેમાં એક મુખ્ય માંગ એ રાખવામાં આવી હતી કે જૂના વાહનો ચલાવતા લોકોને E10 પેટ્રોલ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે અને E20 પેટ્રોલની કિંમત 20 ટકા ઓછી કરવામાં આવે. ઘણા ઓટો બ્લોગર્સ અને વિરોધ પક્ષો, ખાસ કરીને આમ આદમી પાર્ટી આ મુદ્દે વીડિયો બનાવીને પોલિસી પર સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે.
બીજી તરફ ઈન્સ્ટાગ્રામ અને યુટ્યુબ પર ‘અનામત હટાવો આંદોલન’ નામના કેમ્પેઇનનો ઉદ્ભવ થયો છે. ઈન્સ્ટાગ્રામ પર આ જ નામે બનેલા એકાઉન્ટને હજારો લોકો ફોલો કરી રહ્યા છે. અજીત ભારતી અને અનુરાધા તિવારી જેવા ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએટર્સ આ ઝુંબેશને વેગ આપી રહ્યા છે. આ સિવાય ન્યૂઝ ચેનલો પર આનંદ રંગનાથન અને હર્ષ દુબે જેવા લોકો આ નેરેટિવને આગળ વધારી રહ્યા છે. આ આંદોલનની રીત પરંપરાગત ધરણાં કરતાં અલગ છે. તે સમર્થકોને કહી રહ્યું છે કે તેઓ રસ્તા પર ઉતરવાને બદલે વડાપ્રધાન અને મંત્રીઓના સોશિયલ મીડિયા કમેન્ટ સેક્શનને અનામત વિરોધી મેસેજથી ભરી દે જેથી ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સની સિસ્ટમ હલી જાય.
કેટલી મોટી વસ્તી, એટલે કે કેટલા વોટર્સ પર અસર?
આ બંને મુદ્દાઓની સૌથી ખાસ વાત એ છે કે તે કોઈ નાના જૂથના નહીં, પરંતુ દેશની એક મોટી વસ્તી સાથે જોડાયેલા મામલા છે. E20 પેટ્રોલના વિરોધની અસર દેશના લગભગ 20 થી 25 કરોડ ટૂ-વ્હીલર અને ફોર-વ્હીલર વાહન માલિકો પર પડી રહી છે. એક અંદાજ મુજબ દેશના રસ્તાઓ પર 75 ટકાથી વધુ વાહનો 2023 પહેલા ખરીદવામાં આવ્યા છે, જે E20 ’નોન-કમ્પ્લાયન્ટ’ એટલે કે તે E20 નહીં પણ E10 ને અનુકૂળ છે. અર્થાત, આ ફેરફારથી પ્રભાવિત કમ્યુનિટી દેશનો કોર મધ્યમ વર્ગ (મિડલ ક્લાસ) વોટર છે, જેને પોતાનું વાહન જોખમમાં દેખાઈ રહ્યું છે.
બીજી તરફ, અનામત વિરોધી ઝુંબેશ દેશની લગભગ 30 ટકા સામાન્ય વર્ગની વસ્તી, વિશેષ કરીને યુવાનોને પ્રભાવિત કરે છે. સામાન્ય વર્ગનો યુવાન નોકરીઓ અને પરીક્ષાઓના કટ-ઓફથી હતાશ થઈને આ ઝુંબેશ સાથે જોડાઈ રહ્યો છે. જોકે, અનામત પર કોઈ પણ આંચ આવવાથી બહુસંખ્યક દલિત, આદિવાસી અને પછાત વર્ગમાં ભારે રોષ ફેલાઈ શકે છે, જે આ મુદ્દાને અત્યંત સંવેદનશીલ બનાવી દે છે.
સરકારની ઊંઘ કેમ ઊડી ગઈ છે?
આ બંને મામલાઓમાં સરકાર અને ભારતીય જનતા પાર્ટીનું વલણ અલગ-અલગ વ્યૂહરચના દર્શાવે છે. E20 પેટ્રોલ પર પેટ્રોલિયમ અને પ્રાકૃતિક ગેસ મંત્રાલયને વારંવાર સામે આવીને સોશિયલ મીડિયાના દાવાઓને ભ્રામક ગણાવવા પડી રહ્યા છે. સરકારનું કહેવું છે કે ઈથેનોલથી માઈલેજમાં ખૂબ જ મામૂલી ઘટાડો થાય છે અને તે એન્જિન માટે સુરક્ષિત છે, પરંતુ વાહન ચાલકોનો અસંતોષ શમવાનું નામ નથી લઈ રહ્યો.
બીજી તરફ અનામતના મુદ્દે ભાજપની મજબૂરીભરી ચૂપકીદી સ્પષ્ટ દેખાય છે. અનામત એટલો સંવેદનશીલ વિષય છે કે ભાજપના સત્તાવાર હેન્ડલ અને મોટા નેતાઓ આ ટ્રેન્ડ પર પૂરી રીતે મૌન છે. પાર્ટી જાણે છે કે અનામત વિરુદ્ધ કંઈપણ બોલવાથી વિપક્ષને દલિત અને પછાત વિરોધી નેરેટિવ બનાવવાનો મોકો મળી જશે. તેથી સરકાર સોશિયલ મીડિયા પર માહોલ બગાડતા રોકવા માટે વાંધાજનક પોસ્ટ કરનારા એકાઉન્ટ્સ પર કાનૂની કાર્યવાહીનું વલણ અપનાવી રહી છે.
વિધાનસભા ચૂંટણીઓને લઈને ડર
આવનારી વિધાનસભા ચૂંટણીઓની દ્રષ્ટિએ આ બેતરફી માહોલ ભાજપ માટે ખતરાની ઘંટડી સાબિત થઈ શકે છે. શહેરી અને મધ્યમ વર્ગ હંમેશાં ભાજપની સૌથી મજબૂત વોટ બેંક રહ્યો છે. જો E20 પેટ્રોલથી પરેશાન મધ્યમ વર્ગ અને નોકરીઓની તકોને લઈને હતાશ સામાન્ય વર્ગનો યુવાન વિખેરાઈ જાય, તો ચૂંટણી સમીકરણો બગડી શકે છે. આ સાથે જ જો અનામત હટાવવાનો અવાજ વધે છે, તો વિરોધ પક્ષો આને રાજકીય હથિયાર બનાવીને દલિત અને પછાત વોટ બેંકને ભાજપ વિરુદ્ધ એકત્રિત કરી લેશે. પાર્ટી ના તો આ ઝુંબેશનું સમર્થન કરી શકે છે અને ના તો પોતાના કોર યુવા વોટરને ખુલ્લેઆમ નકારી શકે છે, જે તેને રાજકીય ધર્મસંકટમાં મૂકે છે.
વિદ્યાર્થી આંદોલન (CJP) સામે સરકારના ઝૂક્યા પછી આ બંને મુદ્દાઓને નજરઅંદાજ કરવા ભાજપ માટે જરાય સુરક્ષિત નહીં હોય. CJP આંદોલને એ સાબિત કરી દીધું છે કે જો યુવા વર્ગ કોઈ મુદ્દે એકજૂથ થઈને ડિજિટલ સ્પેસ પર હાવી થઈ જાય, તો તે સરકારને પોતાની વાત માનવા મજબૂર કરી શકે છે. એ સફળતા પછી હવે ‘E10 લાવો’ અને ‘અનામત હટાવો’ જેવા અભિયાનો ચલાવતા જૂથોને પણ લાગે છે કે તેઓ સોશિયલ મીડિયા દ્વારા સરકાર પર દબાણ બનાવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં જો સરકારે E20 પેટ્રોલ પર લોકોની વ્યવહારિક ચિંતાઓને માત્ર અફવા ગણાવીને ટાળી દીધી અથવા અનામત પર યુવાનોની હતાશાને સંવાદથી ન ઉકેલી, તો આ અસંતોષ ચૂંટણીઓ પહેલાં એક મોટા રાજકીય તોફાનનું રૂપ લઈ શકે છે.
