ભારતમાં UPI (Unified Payments Interface) ના એક દાયકાથી વધુ સમય પૂર્ણ થઈ ચૂક્યો છે. શરૂઆતમાં લોકો તેનો ઉપયોગ કરતા ખચકાતા હતા, પરંતુ કોરોના કાળ અને લોકડાઉન દરમિયાન UPI ડિજિટલ લેવડદેવડનું સૌથી સરળ માધ્યમ બની ગયું. આજે શાકભાજી ખરીદવાથી લઈને ઓનલાઇન શોપિંગ સુધી UPI સામાન્ય માણસની દૈનિક જરૂરિયાત બની ગયું છે.
ડિજિટલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારત સરકારે 1 જાન્યુઆરી 2020 થી UPI અને RuPay ડેબિટ કાર્ડ પર MDR (Merchant Discount Rate) શૂન્ય કરી દીધો હતો. આ ‘ઝીરો-MDR’ નીતિને કારણે નાના-મોટા વેપારીઓ માટે UPI બિલકુલ મફત થઈ ગયું. પરંતુ હવે દેશમાં MDR ના પુનઃરાગમનને લઈને ચર્ચા ગરમ થઈ છે.
સામાન્ય નાગરિકો પર શું અસર પડશે?
સરકારે અને નાણાં મંત્રી નિર્મલા સીતારમણે સ્પષ્ટતા કરી છે કે સામાન્ય ગ્રાહકો માટે UPI લેવડદેવડ હંમેશાની જેમ સંપૂર્ણપણે મફત રહેશે.
-
P2P (વ્યક્તિથી વ્યક્તિ) પેમેન્ટ: એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિને પૈસા મોકલવા પર કોઈ ચાર્જ નહીં લાગે.
-
નાના વેપારીઓ: નાના દુકાનદારોને ચૂકવણી કરવા પર કોઈ ફી નહીં લાગે.
-
મોટા વેપારીઓ: MDR નો ચાર્જ માત્ર મોટા વેપારીઓ અને સ્ટોર્સના ટ્રાન્ઝેક્શન પર જ લાગશે.
MDR કેમ જરૂરી બન્યો? (સરકારનો તર્ક)
બેંકો અને ફિનટેક કંપનીઓ (જેમ કે PhonePe, Paytm, Google Pay) ને કરોડો UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પ્રોસેસ કરવા માટે સર્વર, ટેકનોલોજી અને સાયબર સિક્યોરિટી પર મોટો ખર્ચ કરવો પડે છે. MDR શૂન્ય હોવાને કારણે આ કંપનીઓનું બિઝનેસ મોડલ ખોરવાયું છે અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં નવું રોકાણ કરવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.
બ્રોકરેજ ફર્મ Jefferies ના અંદાજ મુજબ, જો ₹2,000 થી વધુના મોટા મર્ચેન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન પર 0.15% થી 0.30% સુધીનો MDR લાગુ કરવામાં આવે, તો તેનાથી પેમેન્ટ એગ્રીગેટર કંપનીઓની આવકમાં ભારે સુધારો થશે.
શું આમાં અમેરિકાનો કોઈ ખેલ છે?
આર્થિક થિંક ટેન્ક GTRI (Global Trade Research Initiative) ના રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતે પોતાની ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ અંગે કોઈ વિદેશી દબાણમાં આવવાની જરૂર નથી.
રિપોર્ટમાં અમેરિકી વ્યાપાર પ્રતિનિધિ (USTR) ના 2026 નેશનલ ટ્રેડ એસ્ટીમેટ રિપોર્ટનો ઉલ્લેખ કરાયો છે, જેમાં ભારતના UPI અને રુપે (RuPay) ફ્રેમવર્કની ટીકા કરવામાં આવી હતી. અમેરિકાનો દાવો હતો કે ભારતની આ નીતિ વિદેશી કંપનીઓને સમાન તક નથી આપતી.
વિદેશી કંપનીઓનો રસ:
-
અમેરિકી એપ્સ: ભારતના UPI માર્કેટ શેરમાં અમેરિકી કંપનીઓ PhonePe અને Google Pay નો હિસ્સો 80% થી વધુ છે. Zero-MDR ના કારણે આ ટેક જાયન્ટ્સને આવક વગર મોટો સર્વર ખર્ચ ઉઠાવવો પડતો હતો, જે MDR આવતા જ મોટો નફો આપશે.
-
Visa અને Mastercard: ક્રેડિટ અને ડેબિટ કાર્ડ પર MDR હોવાના કારણે મોટાભાગના વેપારીઓ મફત UPI ને પ્રાથમિકતા આપતા હતા. UPI પર MDR લાગુ થવાથી Visa અને Mastercard જેવી ગ્લોબલકાર્ડ કંપનીઓનો કારોબાર પણ વધવાની શક્યતા છે.
આગળ શું થશે?
લોકસભામાં ‘પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ-2007’ માં સુધારા અંગેનું વિધેયક પસાર થઈ ચૂક્યું છે, જેનાથી કેન્દ્ર સરકારને નક્કી કરવાનો અધિકાર મળશે કે કયા મોડ પર ચાર્જ લાગશે. જોકે, MDR લાગુ કરવા કે તેનો દર નક્કી કરવાનો અંતિમ નિર્ણય NPCI ની ‘UPI and Services Steering Committee’ દ્વારા લેવામાં આવશે.
