માર્ચ 17, 2026: મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા ભીષણ યુદ્ધને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં ક્રૂડ ઓઈલના સપ્લાય પર મોટું સંકટ તોળાઈ રહ્યું છે. ઈરાને વિશ્વના સૌથી મહત્વના ઓઈલ રૂટ ગણાતા ‘હોર્મુઝની ખાડી’ (Strait of Hormuz) પર નાકાબંધી કરી છે. આ કારણે તેલના ભાવમાં 40% નો ઉછાળો આવ્યો છે અને તે 100 ડોલર પ્રતિ બેરલની નજીક પહોંચી ગયા છે.
આ સંકટના સમયે સાઉદી અરેબિયાએ પોતાનો દાયકાઓ જૂનો ‘પ્લાન B’ અમલમાં મૂક્યો છે. સાઉદી તેની ખાસ પાઇપલાઇન દ્વારા દુનિયાને તેલ પહોંચાડી રહ્યું છે. ચાલો સમજીએ શું છે આ પાઇપલાઇન અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે.
શું છે સાઉદીની ‘ઈસ્ટ-વેસ્ટ ક્રૂડ ઓઈલ પાઇપલાઇન’?
આ પાઇપલાઇનને ‘પેટ્રોલાઈન’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તે સાઉદી અરેબિયાની પૂર્વ સરહદથી પશ્ચિમ સરહદ સુધી ફેલાયેલી છે.
-
લંબાઈ: આશરે 1,201 કિલોમીટર.
-
રૂટ: તે પૂર્વી પ્રાંતના ઓઈલ ફિલ્ડ્સને રાતા સમુદ્ર (Red Sea) પર આવેલા યાન્બુ (Yanbu) બંદર સાથે જોડે છે.
-
ફાયદો: આ પાઇપલાઇન દ્વારા તેલ મોકલવાથી હોર્મુઝની ખાડીમાંથી પસાર થવાની જરૂર પડતી નથી.
પ્લાન B: યુદ્ધની સ્થિતિ માટે 1981માં થયું હતું નિર્માણ
સાઉદી અરેબિયાએ આ પાઇપલાઇનનું નિર્માણ 1981માં ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ દરમિયાન કર્યું હતું. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય યુદ્ધ કે રાજકીય અસ્થિરતા સમયે તેલની નિકાસ ચાલુ રાખવાનો હતો.
-
શરૂઆતમાં તેની ક્ષમતા 18.5 લાખ બેરલ પ્રતિદિન હતી.
-
આજે આ પાઇપલાઇન રોજનું 70 લાખ બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ વહન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
સંકટ સમયે સાઉદી અરામ્કોની રણનીતિ
જ્યારે હોર્મુઝનો માર્ગ બંધ થયો, ત્યારે સાઉદીની રાષ્ટ્રીય તેલ કંપની સાઉદી અરામ્કોએ તરત જ આ પાઇપલાઇનનો ઉપયોગ વધારી દીધો.
-
માત્ર બે જ દિવસમાં વહનની ક્ષમતા 28 લાખથી વધારીને 70 લાખ બેરલ કરી દેવાઈ.
-
30 જેટલા વિશાળ ઓઈલ ટેન્કરોને (VLCC) પર્શિયન ગલ્ફને બદલે યાન્બુ બંદર તરફ વાળી દેવાયા.
-
અત્યારે સાઉદી તેની 70% નિકાસ આ રૂટ દ્વારા ચાલુ રાખવામાં સફળ રહ્યું છે.
નવા રસ્તે પણ જોખમ છે: બાબ અલ-મંડેબનું સંકટ
જોકે આ પાઇપલાઇન હોર્મુઝના જોખમથી બચાવે છે, પણ નિકાસ માટે રાતા સમુદ્રમાં બાબ અલ-મંડેબની ખાડીમાંથી પસાર થવું પડે છે.
-
આ વિસ્તારમાં હુથી બળવાખોરો દ્વારા ડ્રોન અને મિસાઈલ હુમલાનું સતત જોખમ રહે છે.
-
યાન્બુ બંદર પણ દુશ્મન દેશોના ડ્રોન હુમલાના નિશાના પર હોઈ શકે છે.
બીજા દેશો પાસે શું વિકલ્પ છે?
સાઉદી ઉપરાંત અન્ય દેશો પાસે પણ કેટલીક પાઇપલાઇન છે, પરંતુ તેની ક્ષમતા ઓછી છે:
-
UAE: હબ્શાનથી ફુજૈરા બંદર (ક્ષમતા: 18 લાખ બેરલ/દિવસ).
-
કતાર: ડોલ્ફિન ગેસ પાઇપલાઇન દ્વારા ઓમાન સુધી ગેસ સપ્લાય.
-
મર્યાદા: હોર્મુઝમાંથી રોજનું 2 કરોડ બેરલ તેલ પસાર થાય છે, જેની સરખામણીમાં આ પાઇપલાઇન્સની ક્ષમતા ઘણી ઓછી છે.
નિષ્કર્ષ: યુદ્ધનો અંત જ એકમાત્ર ઉપાય
સાઉદીની આ પાઇપલાઇન અત્યારે દુનિયા માટે ‘સંકટ સમયની સાંકળ’ બની છે. પરંતુ લાંબા ગાળે તેલના ભાવ ઘટાડવા અને સપ્લાય ચેઈન સુરક્ષિત રાખવા માટે હોર્મુઝની ખાડી ખોલવી અનિવાર્ય છે. અત્યારે સમગ્ર વિશ્વની નજર અમેરિકા અને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના રાજદ્વારી પ્રયાસો પર ટકેલી છે.
