બપોરનો કડક તડકો છે અને તમે જુઓ છો કે એક નાનકડી ચકલી સૂકી માટીમાં પાગલની જેમ આળોટી રહી છે. તે પાંખોને એવી રીતે ફફડાવે છે જાણે પાણીમાં તરી રહી હોય! જોતજોતામાં તો તે ધૂળની ડમરીમાં એવી ખોવાઈ જાય છે કે જાણે ‘પાવડર વાળો ડોનટ ન હોય!
વિચાર આવશે, “અરેરે! આ બિચારી આટલી ગંદકીમાં કેમ રમે છે? તે તો સાવ ગંદી થઈ જશે!”
અહીં જ અસલી આશ્ચર્ય છુપાયેલું છે. તે રમી નથી રહી, પણ પોતાના *’નેચરલ બ્યુટી પાર્લર’**માં ટ્રીટમેન્ટ લઈ રહી છે.
આની પાછળનું જીવવિજ્ઞાન (Biology) બહુ જ રસપ્રદ છે:
કુદરતી ડ્રાય શેમ્પુ તેલનું વ્યવસ્થાપન
ચકલીની પૂંછડી પાસે એક ખાસ ગ્રંથિ હોય છે જેને Uropygial Gland કહેવાય છે. તેમાંથી એક તેલ નીકળે છે જે ચકલી પોતાની પાંખો પર લગાવે છે જેથી તે વોટરપ્રૂફ અને ચમકતી રહે.
સમય જતાં આ તેલ જૂનું અને ચીકણું થઈ જાય છે, જેનાથી પાંખો ભારે થવા લાગે છે.
માટીના બારીક કણો ‘ડ્રાય શેમ્પૂ’ જેવું કામ કરે છે. તે જૂના અને ગંદા તેલને શોષી લે છે. જ્યારે ચકલી જોરથી શરીર ઝાટકે છે, ત્યારે ધૂળની સાથે બધો જ કચરો અને વધારાની ચરબી બહાર નીકળી જાય છે.
વગર નોતર્યા મહેમાનોની રજા (Pest Control)
ચકલીની મુલાયમ પાંખોમાં જૂ, ચાંચડ અને નાના જીવાત (Parasites) ઘર બનાવી લે છે. આ જીવાતો ચકલીનું લોહી ચૂસે છે અને પાંખોને નુકસાન કરે છે.
જ્યારે ચકલી ધૂળમાં સ્નાન કરે છે, ત્યારે માટીના ઝીણા કણો આ જીવાતોના શ્વાસ લેવાના છિદ્રો (Spiracles) બંધ કરી દે છે, જેનાથી તેમનો દમ ઘૂંટાય છે.
માટીનું ઘર્ષણ આ જીવોને પાંખોમાંથી ઉખેડી ફેંકે છે અને તેમના ઈંડાનો પણ નાશ કરે છે.
પાંખોની ‘ઝિપ’ લગાવવી (Feather Alignment)
ચકલીની પાંખ કોઈ જાદુઈ ‘ચેન’ (Zipper) જેવી હોય છે. તેના નાના રેશા (Barbs) એકબીજામાં પરોવાયેલા હોવા જોઈએ જેથી ઉડતી વખતે હવા પકડી શકાય.
ધૂળમાં આળોટવાથી એકબીજા સાથે ચોંટી ગયેલી પાંખો ખુલી જાય છે.
નહાયા પછી ચકલી ચાંચ વડે પાંખોને સમારે છે. ધૂળને કારણે પાંખો એટલી ચોખ્ખી થઈ જાય છે કે તે ફરીથી પોતાના સાચા આકારમાં (Aerodynamic shape) ગોઠવાઈ જાય છે.
ચકલીઓનું સોશિયલ નેટવર્કિંગ
ચકલીઓને એકલા નહાવું ગમતું નથી! તમે જોયું હશે કે જમીન પર નાના વાટકા જેવા ખાડા પડી જાય છે, જ્યાં આખી ટોળી ભેગી મળીને ધૂળ ઉડાડે છે.
સમૂહમાં આ તેમની ‘ગપ્પા-ગોષ્ઠી’ કરવાની અને સાથે મળીને સફાઈ કરવાની રીત છે.
હવે પછી જ્યારે તમે કોઈ ચકલીને ધૂળ ઉડાડતી જુઓ, ત્યારે સમજી જજો કે તે ગંદી નથી થઈ રહી, પણ દુનિયાની સૌથી જૂની અને અસરકારક ‘સેનિટાઈઝેશન’ પદ્ધતિ વાપરી રહી છે!
આશ્ચર્ય થયું ને! ચાલો, ચકલી બચાવીએ અને તેમની સંખ્યા વધારીએ!
શું તમે જાણવા માંગો છો કે તમારા ઘરની બાલ્કની કે બગીચામાં ચકલીઓ માટે ‘સેન્ડ બાથ’ (માટીનું ટબ) રીતે બનાવી શકાય.
માળો મુકો અને રોજ દાણા પાણી, બસ ધીરે ધીરે અનુકૂળતા લાગે તેટલે આવી જાય તેવી મહેચ્છા.
જગત કીનખાબવાલા – સ્પેરોમેન
