મધ્ય પૂર્વ (Middle East) માં ચાલી રહેલો સંઘર્ષ હવે સીમાઓ ઓળંગીને તુર્કી અને અઝરબૈજાન સુધી પહોંચી ગયો છે. ઈરાન દ્વારા અઝરબૈજાનના નખચિવન (Nakhchivan) વિસ્તાર પર કરવામાં આવેલો ડ્રોન હુમલો એ માત્ર લશ્કરી કાર્યવાહી નથી, પરંતુ બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણોનો સંકેત છે. ભારત માટે આ ઘટના અત્યંત મહત્વની છે કારણ કે અઝરબૈજાન છેલ્લા કેટલાક સમયથી ભારત વિરોધી પ્રવૃત્તિઓનું મંચ બની રહ્યું છે.
નખચિવન પર હુમલો અને ઈરાન-અઝરબૈજાન તણાવ
ઈરાને અઝરબૈજાનના નખચિવન એરપોર્ટ અને એક શાળા પાસે ડ્રોન હુમલા કર્યા છે. આ હુમલામાં બે નાગરિકો ઘાયલ થયા હોવાના અહેવાલ છે.
શા માટે હુમલો થયો?: અઝરબૈજાનના ઈઝરાયેલ સાથેના વધતા સબંધો અને તુર્કી સાથેની તેની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી ઈરાનને ખૂંચી રહી છે. ઈરાન માને છે કે અઝરબૈજાન તેની ધરતીનો ઉપયોગ ઈરાન વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ માટે કરી રહ્યું છે.
નખચિવનનું મહત્વ: આ અઝરબૈજાનનો એવો ભાગ છે જે મુખ્ય દેશથી અલગ છે અને આર્મેનિયા, ઈરાન તથા તુર્કીની સરહદ પર આવેલો છે.
ભારત માટે ચિંતાનો વિષય: ખાલિસ્તાની કનેક્શન
ભારત માટે સૌથી મોટો ચિંતાનો વિષય એ છે કે અઝરબૈજાન હવે ખાલિસ્તાની અલગતાવાદીઓનું નવું બેઝ બની રહ્યું છે.
ગ્લોબલ ખાલિસ્તાની કોન્ફરન્સ: જાન્યુઆરી 2024માં અઝરબૈજાનની રાજધાની બાકુ ખાતે એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલન યોજાયું હતું. આ કાર્યક્રમમાં ભારતમાં લઘુમતીઓ અને શીખ સમુદાય પર કથિત અત્યાચારોની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.
સરકારી સમર્થન: આ કોન્ફરન્સ પાછળ અઝરબૈજાનની સરકારનું સમર્થન હોવાનું મનાય છે, જે ભારતની આંતરિક સુરક્ષા માટે જોખમરૂપ છે. કેનેડા, યુકે અને ઓસ્ટ્રેલિયા બાદ હવે અઝરબૈજાન પણ ખાલિસ્તાની વિચારધારાને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે.
પાકિસ્તાન અને અઝરબૈજાનની ‘જુગલબંધી’
અઝરબૈજાન હંમેશા પાકિસ્તાનનો પક્ષ લેતું આવ્યું છે, જે ભારતના હિતોની વિરુદ્ધ છે. અઝરબૈજાનના રાજદૂત ખઝર ફરહાદોવે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમનો દેશ કાશ્મીર મુદ્દે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના પ્રસ્તાવ મુજબ પાકિસ્તાનને પૂરો ટેકો આપે છે. ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન પણ અઝરબૈજાને પાકિસ્તાન પ્રત્યે સહાનુભૂતિ વ્યક્ત કરી હતી અને ભારતની કાર્યવાહીનો વિરોધ કર્યો હતો. પાકિસ્તાન અઝરબૈજાનને JF-17 ફાઈટર જેટ્સ વેચવા જઈ રહ્યું છે, જે દક્ષિણ એશિયામાં સત્તાનું સંતુલન બગાડી શકે છે.
તુર્કી: પાકિસ્તાન અને અઝરબૈજાન વચ્ચેનો મહત્ત્વની કડી
તુર્કી આ ત્રણેય દેશોના ગઠબંધનમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. તુર્કી અને અઝરબૈજાન પોતાને “એક રાષ્ટ્ર – બે રાજ્ય” માને છે. તુર્કી પાકિસ્તાનનો કટ્ટર સમર્થક છે, અને આ ત્રણેય દેશો મળીને ભારત વિરોધી મોરચો (Axis) બનાવી રહ્યા છે.
ભારતનો જવાબ: આર્મેનિયા સાથે મિત્રતા
અઝરબૈજાનના ભારત વિરોધી વલણને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત પણ હવે સક્રિય થયું છે:ભારતે અઝરબૈજાનના કટ્ટર દુશ્મન એવા આર્મેનિયા સાથે સંરક્ષણ કરારો કર્યા છે. ભારત આર્મેનિયાને પિનાકા રોકેટ સિસ્ટમ, રડાર અને અન્ય આધુનિક હથિયારો પૂરા પાડી રહ્યું છે. આ રીતે ભારત કાકેશસ ક્ષેત્રમાં શક્તિનું સંતુલન જાળવી રહ્યું છે.
ઈરાનનો અઝરબૈજાન પરનો હુમલો એ માત્ર પ્રાદેશિક સંઘર્ષ નથી, પરંતુ તે ભારત માટે પણ એક ચેતવણી છે. અઝરબૈજાન જે રીતે પાકિસ્તાનની નજીક જઈ રહ્યું છે અને ખાલિસ્તાની તત્વોને આશરો આપી રહ્યું છે, તે જોતા ભારતે તેની વિદેશ નીતિમાં અઝરબૈજાન પ્રત્યે વધુ કડક વલણ અપનાવવું પડી શકે છે.
