૨૦૨૬ના પ્રારંભિક મહિનાઓ વૈશ્વિક રાજનીતિ (Global Politics) માટે અત્યંત ઉથલપાથલભર્યા સાબિત થયા છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ના રોજ બનેલી એક અભૂતપૂર્વ ઘટનામાં, ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા (Supreme Leader) અયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈનું અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના સંયુક્ત હવાઈ હુમલામાં (Air Strike) મોત નીપજ્યું હતું. આ ઘટનાએ સમગ્ર વિશ્વને યુદ્ધના ઉંબરે લાવી દીધું છે. આ કપરા સમયમાં ભારત સરકારે અત્યંત સાવચેતીપૂર્વક અને ગંભીરતાથી ઈરાન પ્રત્યે પોતાની સંવેદના વ્યક્ત કરી છે.
ભારતનો શોક સંદેશ અને રાજદ્વારી મુલાકાત (Diplomatic Visit)
ગુરુવારે, ૫ માર્ચ ૨૦૨૬ના રોજ ભારતના વિદેશ સચિવ (Foreign Secretary) વિક્રમ મિસરીએ નવી દિલ્હી સ્થિત ઈરાની દૂતાવાસની (Iranian Embassy) મુલાકાત લીધી હતી. આ મુલાકાત માત્ર એક શિષ્ટાચાર નહોતી, પરંતુ ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના વર્ષો જૂના મજબૂત સંબંધોનો પુરાવો હતો.
શોક પુસ્તિકા પર હસ્તાક્ષર (Signed Condolence Book): વિક્રમ મિસરીએ દૂતાવાસમાં રાખવામાં આવેલી શોક પુસ્તિકામાં ભારત સરકાર વતી સંદેશ લખ્યો હતો. તેમણે અલી ખામેનેઈના નિધન પર ઊંડા દુઃખની લાગણી વ્યક્ત કરી હતી.
ભારતની એકજૂથતા (Solidarity): ભારતે આ મુશ્કેલ સમયમાં ઈરાનના લોકો અને સરકાર પ્રત્યે પોતાની સહાનુભૂતિ દર્શાવી છે. ભારતની આ પહેલ મધ્ય-પૂર્વમાં શાંતિ જાળવવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
શું હતી ૨૮ ફેબ્રુઆરીની એ ઘટના? (The Assassination Strike)
૮૬ વર્ષીય અયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈ ૧૯૮૯થી ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા તરીકે કાર્યરત હતા. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન ઈરાને પશ્ચિમી દેશો સામે હંમેશા સખત વલણ અપનાવ્યું હતું.
હુમલાનું આયોજન (Strategic Planning): મીડિયા રિપોર્ટ્સ મુજબ, અમેરિકા (USA) અને ઈઝરાયેલ (Israel) દ્વારા સંયુક્ત રીતે આ ઓપરેશન પાર પાડવામાં આવ્યું હતું. આ હુમલો એ સમયે થયો જ્યારે ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેનો તણાવ તેની ચરમસીમાએ પહોંચ્યો હતો.
હવાઈ હુમલાની તીવ્રતા: ઈરાનના અત્યંત સુરક્ષિત ગણાતા વિસ્તારો પર ચોકસાઈપૂર્વકના (Precision Strikes) હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં ખામેનેઈ સહિત ઈરાની લશ્કરના અન્ય ઉચ્ચ અધિકારીઓ પણ ભોગ બન્યા હતા.
અયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈનો વારસો (The Legacy of Khamenei)
ખામેનેઈ ઈરાન ઈસ્લામી ગણરાજ્યના (Islamic Republic of Iran) બીજા સર્વોચ્ચ નેતા હતા. તેઓ માત્ર રાજકીય નેતા જ નહીં, પરંતુ ઈરાની જનતા માટે એક ધાર્મિક માર્ગદર્શક (Religious Mentor) પણ હતા.
શાસનકાળ: ૩૭ વર્ષ સુધી ઈરાન પર પકડ જાળવી રાખી
વિદેશ નીતિ: તેમણે હંમેશા ‘રેઝિસ્ટન્સ’ (Resistance) એટલે કે પ્રતિકારની નીતિ અપનાવી, જેના કારણે હિઝબુલ્લાહ અને હમાસ જેવા સંગઠનોને ઈરાનનું સમર્થન મળતું રહ્યું.
ભારત સાથે સંબંધો: ખામેનેઈના સમયમાં ભારત અને ઈરાન વચ્ચે ‘ચાબહાર બંદર’ (Chabahar Port) જેવા વ્યૂહાત્મક પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ થયું, જે ભારતના મધ્ય એશિયા સાથેના વેપાર માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થયા છે.
વિશ્વભરમાં હલચલ અને બદલાતા સમીકરણો (Global Impact)
ખામેનેઈના નિધન બાદ સમગ્ર વિશ્વ બે જૂથોમાં વહેંચાઈ ગયું છે:
પશ્ચિમી દેશો (Western Bloc): અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ આ હુમલાને આતંકવાદ સામેની જીત ગણાવી રહ્યા છે.
મુસ્લિમ જગત (Muslim World): ઘણા ઇસ્લામિક દેશોમાં આ હુમલા સામે રોષ જોવા મળી રહ્યો છે. તુર્કી અને અન્ય દેશોએ આ ઘટનાને પ્રાદેશિક સ્થિરતા (Regional Stability) માટે ખતરો ગણાવ્યો છે.
ચીન અને રશિયા: આ બંને મહાસત્તાઓએ ઈરાન પ્રત્યે ટેકો જાહેર કર્યો છે, જેના કારણે વૈશ્વિક સત્તાનું સંતુલન (Balance of Power) જોખમાયું છે.
ભારત માટે આ સમય કેમ મહત્વનો છે? (Strategic Significance for India)
ભારત હંમેશા ‘તટસ્થતા’ (Neutrality) અને ‘વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા’ (Strategic Autonomy) ની નીતિમાં માને છે.
૧. ઊર્જા સુરક્ષા (Energy Security): ઈરાન ભારત માટે ક્રૂડ ઓઈલનો (Crude Oil) મહત્વનો સ્ત્રોત રહ્યો છે. ત્યાંની અસ્થિરતા ભારતમાં તેલના ભાવો વધારી શકે છે.
૨. ચાબહાર પ્રોજેક્ટ: અફઘાનિસ્તાન અને રશિયા સુધી પહોંચવા માટે ભારતને ઈરાનના સહકારની જરૂર છે. ખામેનેઈ પછી આવનાર નવું નેતૃત્વ ભારત સાથે કેવા સંબંધો રાખે છે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
૩. રશિયા-યુક્રેન જેવી સ્થિતિ: ભારતે ઈરાન અને ઈઝરાયેલ બંને સાથે સંતુલન જાળવવાનું છે. ઈઝરાયેલ ભારતનો સંરક્ષણ ભાગીદાર (Defense Partner) છે, જ્યારે ઈરાન વ્યૂહાત્મક મિત્ર છે.
એક નવા યુગની શરૂઆત?
વિદેશ સચિવ વિક્રમ મિસરીનું ઈરાની દૂતાવાસ પહોંચવું એ સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે ભારત મુશ્કેલીના સમયે તેના મિત્રોને છોડતું નથી. ખામેનેઈનું મોત એ માત્ર એક વ્યક્તિનું નિધન નથી, પરંતુ મધ્ય-પૂર્વના રાજકીય ઈતિહાસના એક પ્રકરણનો અંત છે. હવે ઈરાનનો નવો સુપ્રીમ લીડર કોણ બનશે અને તે વિશ્વ સાથે કેવો વ્યવહાર કરશે, તેના પર ૨૧મી સદીના ભવિષ્યનો આધાર છે.
