દવાઓ ખાધા પછી પણ ડાયાબિટીસ નિયંત્રણમાં નથી તો કરાવી લો આ સર્જરી, બીમારીને મૂળમાંથી કરી શકે છે નાબૂદ

જેમને ડાયાબિટીસ છે તેઓ ઈચ્છે છે કે તે હંમેશા નિયંત્રણમાં રહે. આ માટે લોકો દવાઓ લે છે. કેટલાકનું કામ એક જ દવાથી ચાલી જાય છે, તો કેટલાકને રોજની ત્રણથી ચાર દવાઓ પણ ખાવી પડે છે. હવે છેલ્લા બે-ત્રણ વર્ષમાં ટાઈપ-2 ડાયાબિટીસની સારવારમાં ઓઝેમ્પિક અને મોંજારો (Mounjaro) જેવી દવાઓનો પણ ઘણો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. ઘણા ડૉક્ટરો દર્દીઓને આ લેવાની સલાહ આપી રહ્યા છે. આનાથી આ દવાઓનો વપરાશ પણ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. તે આ બીમારીને નિયંત્રિત કરવાની સાથે-સાથે મેદસ્વીપણું (મૂંઝવણભર્યું વજન) પણ ઘટાડી રહી છે. જોકે આના કેટલાક સાઈડ ઈફેક્ટ્સ પણ છે. આ દરમિયાન AIIMS દિલ્હીના નિષ્ણાતનું કહેવું છે કે ટાઈપ-2 ડાયાબિટીસને નિયંત્રિત કરવા માટે મેટાબોલિક સર્જરી વધુ ફાયદાકારક છે. તેમનો દાવો છે કે આ સર્જરી અનકંટ્રોલ્ડ ડાયાબિટીસને મૂળમાંથી નાબૂદ કરી શકે છે.

ઓઝેમ્પિક અને મોંજારો જેવી દવાઓની વાત કરીએ તો તે બ્લડ શુગર ઘટાડવા અને ઈન્સ્યુલિનનું સ્તર સુધારવાનું કામ કરે છે. બંને દવાઓ અઠવાડિયામાં એકવાર આપવાના ઈંજેક્શન રૂપે આપવામાં આવે છે. આ દવાઓ શરીરમાં GLP-1 હોર્મોનની નકલ કરે છે, જેનાથી જરૂર પડે ત્યારે સ્વાદુપિંડ (Pancreas) માંથી ઈન્સ્યુલિન નીકળે છે અને પાચન ધીમું થાય છે. બીજી તરફ, મોંજારો GLP-1 ની સાથે-સાથે GIP નામના બીજા હોર્મોનને પણ સક્રિય કરે છે, જેનાથી ડાયાબિટીસના દર્દીઓને ભૂખ ઓછી લાગે છે, જેથી શુગર નિયંત્રણમાં આવી જાય છે અને વજન પણ ઘટવા લાગે છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં આ દવાઓની ઘણી આડઅસરો (સાડ ઈફેક્ટ્સ) પણ સામે આવી છે.

ઘણા સંશોધનોમાં બતાવવામાં આવ્યું છે કે આ દવાઓથી લોકોનું વજન જરૂર કરતાં વધુ ઘટી રહ્યું છે અને ગાલ પણ બેસી રહ્યા છે. કેટલાક દર્દીઓને હાડકાંમાં નબળાઈની પણ ફરિયાદ થઈ રહી છે. દક્ષિણ ડેનમાર્ક યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોના સંશોધનમાં તો એ પણ જાણવા મળ્યું છે કે ઓઝેમ્પિક જેવી દવાથી આંખોની નસોને નુકસાન પહોંચી રહ્યું છે. તો શું આવી સ્થિતિમાં આ દવાઓ લેવાને બદલે મેટાબોલિક સર્જરી કરાવવી વધુ ફાયદાકારક છે?

શું કહે છે દિલ્હી AIIMS ના ડૉક્ટર

આ અંગે દિલ્હીના ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ના સર્જરી વિભાગના પ્રોફેસર ડૉ. મંજુનાથ મારુતિ પોલે માહિતી આપી છે. ડૉ. મંજુનાથ મેટાબોલિક, બેરિયાટ્રિક સર્જરી અને વાસ્ક્યુલર સર્જરીના નિષ્ણાત છે. તેઓ જણાવે છે કે ટાઈપ-2 ડાયાબિટીસની બીમારી ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં તેને કાબૂમાં લેવા માટે યોગ્ય પગલાં ભરવાની જરૂર છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં જોવા મળ્યું છે કે આ બીમારીને નાબૂદ પણ કરી શકાય છે. આ માટે મેટાબોલિક સર્જરી ખૂબ ફાયદાકારક છે. જે દર્દીઓનો ડાયાબિટીસ નિયંત્રણ બહાર છે તેઓ આ કરાવી શકે છે.

ડૉ. મંજુનાથ જણાવે છે કે આ સર્જરી કરાવ્યા પછી જો વ્યક્તિ ખાવા-પીવામાં અને લાઈફસ્ટાઈલમાં સુધારો રાખે તો વર્ષો સુધી બીમારી પાછી આવવાની શક્યતા રહેતી નથી. દર્દીને કોઈ દવા લેવાની પણ જરૂર પડતી નથી. બસ એ જરૂરી છે કે દર્દી ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ પૂરતા પ્રમાણમાં વિટામિન્સ અને મિનરલ્સ લેતો રહે.

ડૉ. મંજુનાથ જણાવે છે કે AIIMS દિલ્હીમાં ટાઈપ-2 ડાયાબિટીસના ઘણા દર્દીઓની આ સર્જરી કરવામાં આવી છે. તેમાં જોવા મળ્યું છે કે જેમનું HbA1c લેવલ 10 થી વધુ હતું તે 6 થી નીચે આવી ગયું. ગયા વર્ષે જ આવા 30 દર્દીઓની સર્જરી કરવામાં આવી હતી, જેમાં ડાયાબિટીસ કાબૂમાં આવ્યો અને તેમને દવા લેવાની જરૂર પડી નથી. ઘણા દર્દીઓની બીમારી નાબૂદ થઈ ગઈ છે.

સર્જરી પછી કોઈ ગંભીર સાઈડ ઈફેક્ટ થતી નથી

ડૉ. મંજુનાથ જણાવે છે કે આ સર્જરી કરાવ્યા પછી કોઈ ગંભીર સાઈડ ઈફેક્ટ જોવા મળી નથી. એનું કારણ એ છે કે અમે દર્દીઓને સર્જરી પછી સારો અને યોગ્ય માત્રામાં ખોરાક લેવાની સલાહ આપીએ છીએ. આ માટે એક ડાયેટ ચાર્ટ તૈયાર કરવામાં આવે છે. દર્દીઓનું સતત ફોલો-અપ પણ કરવામાં આવે છે. ફોલો-અપમાં દેખાય છે કે સર્જરી પછી ઘણા દર્દીઓનું વધેલું વજન પણ ઘટે છે અને વજન સંતુલિત થઈ જાય છે.

આનાથી ના તો તેમનું વજન જરૂર કરતાં વધુ ઘટે છે કે ના તો શરીરમાં કોઈ નબળાઈ આવે છે, જ્યારે ડાયાબિટીસને નિયંત્રિત કરતી ઓઝેમ્પિક અને મોંજારો જેવી દવાઓ લેવાનું શરૂ કર્યા પછી દર્દીને ભૂખ લાગવાનું ખૂબ ઓછું થઈ જાય છે. આનાથી એનું શરીર નબળું પડવા લાગે છે. આ દવાઓને એકથી દોઢ વર્ષ સુધી લીધા પછી પણ માત્ર 15 થી 25 ટકા દર્દીઓનું જ વજન ઘટે છે અને HbA1c ના સ્તરમાં માત્ર 1.5% નો જ ઘટાડો આવે છે.

ઘણા દર્દીઓ તો એવા પણ છે જે દવાઓનો કોર્સ શરૂ કર્યા પછી તેની આડઅસરો થવાને કારણે સારવાર વચ્ચે જ છોડી દે છે, જેનાથી ડાયાબિટીસ ફરી વધી જાય છે, જ્યારે સર્જરી પછી એવું થતું નથી. મેટાબોલિક સર્જરી જો યોગ્ય નિષ્ણાત અને સારી હોસ્પિટલમાંથી કરાવવામાં આવે તો તેના શ્રેષ્ઠ પરિણામો મળે છે. AIIMS માં આ સર્જરી મફત છે અને ઘણા દર્દીઓ આ કરાવી રહ્યા છે. જે દર્દીઓમાં ડાયાબિટીસ નિયંત્રણમાં નથી તેમણે દવાઓની જગ્યાએ આ સર્જરી કરાવવા પર વિચાર કરવો જોઈએ.

મેટાબોલિક સર્જરી ડાયાબિટીસને કેવી રીતે સાજી કરે છે?

ડૉ. મંજુનાથ જણાવે છે કે આ સર્જરી અલગ રીતે કરવામાં આવે છે. આમાં પેટની સર્જરી કરીને તેને સીધું આંતરડા સાથે જોડી દેવામાં આવે છે. આનાથી ખોરાક ડ્યુઓડેનમ (Duodenum) માં ન જઈને પેટમાંથી સીધો આંતરડામાં જતો રહે છે. આનાથી શરીરના હોર્મોન્સ અને મેટાબોલિઝમમાં સુધારો આવે છે. ઈન્સ્યુલિનના કામ કરવાની ક્ષમતા વધે છે, જેનાથી ડાયાબિટીસ કંટ્રોલમાં આવી જાય છે. દર્દીઓની દવાઓ ઓછી થઈ જાય છે અથવા સાવ બંધ થઈ જાય છે.

જોકે આ સર્જરી ડાયાબિટીસના દરેક દર્દી માટે બિલકુલ નથી. આ એમના માટે છે જેમનો ડાયાબિટીસ કોઈ પણ રીતે કંટ્રોલમાં નથી આવી રહ્યો અને આ કારણે દર્દીના અન્ય કોઈ અંગ ખરાબ થવાનું જોખમ રહેલું છે.

ઈન્ટરનેશનલ ડાયાબિટીસ ફેડરેશન પણ માને છે અસરોકારક

ડૉ. મંજુનાથ જણાવે છે કે લગભગ 10 વર્ષ પહેલાં 2016 માં માર્ગદર્શિકાઓ (Guidelines) આવી હતી. તેમાં પણ મેટાબોલિક સર્જરીને ટાઈપ-2 ડાયાબિટીસનો ઈલાજ માનવામાં આવ્યો હતો. ઈન્ટરનેશનલ ડાયાબિટીસ ફેડરેશન પણ આને અસરોકારક માને છે. આ સર્જરી પછી 10 વર્ષ સુધી પણ ડાયાબિટીસ દૂર રહી શકે છે.

ડૉ. મંજુનાથ જણાવે છે કે ડાયાબિટીસને નિયંત્રણમાં રાખવું જરૂરી છે નહીં તો તે ઘણી બીજી બીમારીઓનું કારણ બની શકે છે. આનાથી કિડની ખરાબ થવાનું, આંખો ખરાબ થવાનું અને ગેંગરીન (Gangrene) થવાનું પણ જોખમ રહે છે. તેથી તમારા ડૉક્ટરની સલાહ પર આ બીમારીની યોગ્ય સારવાર કરાવવી જરૂરી છે. જો ડૉક્ટરે મેટાબોલિક સર્જરી કરાવવાની સલાહ આપી હોય તો તે કરાવી શકો છો, આનાથી કોઈ ખાસ નુકસાન નથી પરંતુ ફાયદા ઘણા છે. જોકે ધ્યાન રાખો કે આ માટે હંમેશા સારા સર્જન અને સારી હોસ્પિટલની પસંદગી કરો. સર્જરી કરાવ્યા પછી નિયમિત ફોલો-અપ કરાવો અને ડૉક્ટરની બધી સલાહનું પાલન ચોક્કસ કરો.