દેશમાં આગામી સમયમાં યોજાનારી વસ્તી ગણતરી અને જાતિગત વસ્તી ગણતરી (Caste Census) ના ફોર્મેટ અને પ્રશ્નાવલી સામે કોંગ્રેસે આક્રમક વલણ અખત્યાર કર્યું છે. કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે અને લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને સંયુક્ત પત્ર લખીને હાલની પ્રશ્નાવલીને તાત્કાલિક રદ કરવાની માંગ કરી છે. કોંગ્રેસના બંને ટોચના નેતાઓએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે રાજકીય પક્ષો, સામાજિક વિશ્લેષકો અને નિષ્ણાતો સાથે સર્વપક્ષીય ચર્ચા કર્યા બાદ જ નવું અને પારદર્શક ફોર્મેટ તૈયાર કરવામાં આવે.
કોંગ્રેસ નેતૃત્વનું કહેવું છે કે જો વસ્તી ગણતરીમાં જાતિઓની ઓળખ અને સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિની નોંધણી પદ્ધતિ સ્પષ્ટ નહીં હોય, તો દેશમાં અનામત, કલ્યાણકારી યોજનાઓ, શિક્ષણ અને રોજગાર સંબંધિત નીતિઓ પર ગંભીર પ્રતિકૂળ અસર પડશે.
મુખ્ય મુદ્દા (Highlights):
-
વસ્તી ગણતરીના પ્રશ્નાવલી ફોર્મેટમાં ‘OBC’ માટે અલગ કેટેગરી કે કોલમ ન હોવા સામે કોંગ્રેસનો ઉગ્ર વિરોધ.
-
‘ઓપન-એન્ડેડ’ પ્રશ્નો પદ્ધતિના બદલે ડિજિટલ એપ અને ફોર્મમાં ‘ડ્રોપ-ડાઉન લિસ્ટ’ આપવાની ભલામણ.
-
બિહાર અને તેલંગાણાના જાતિગત સર્વેક્ષણ મોડલને રાષ્ટ્રીય સ્તરે અપનાવવાની વડાપ્રધાનને અપીલ.
-
કોંગ્રેસના નેતાઓએ પત્રમાં જણાવ્યું કે સામાજિક ન્યાયની નીતિઓ સફળ બનાવવા માટે સચોટ અને ભરોસાપાત્ર ડેટા અનિવાર્ય છે.
‘ઓપન-એન્ડેડ’ પ્રશ્નોથી ડેટા બિનઉપયોગી બનવાની આશંકા
કોંગ્રેસ નેતાઓએ જાતિની વિગતો નોંધવા માટે અપનાવાયેલી ‘ઓપન-એન્ડેડ’ (ખુલ્લી રીતે લખવાની) પદ્ધતિ સામે ગંભીર વાંધો ઉઠાવ્યો છે. ભારતમાં એક જ જાતિ વિવિધ રાજ્યો, પ્રદેશો અને ભાષાઓમાં અલગ-અલગ પેટા-જાતિઓ કે બોલીના નામે ઓળખાય છે. જો ગણતરી વખતે દરેક વ્યક્તિ પોતાની રીતે નામ લખાવશે, તો એક જ મૂળ જાતિ હજારો અલગ નામોમાં વહેંચાઈ જશે. પરિણામે સમગ્ર દેશમાં લાખો કાલ્પનિક નામો ઊભા થશે અને જાતિ ગણતરીનો સમગ્ર ડેટા વ્યવહારુ નીતિ-નિર્માણ માટે સંપૂર્ણપણે બિનઉપયોગી બની જશે.
‘SC/ST નો કોલમ છે તો OBC નો કેમ નહીં?’
પત્રમાં સૌથી મોટો સવાલ એ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે જ્યારે ફોર્મમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે સ્પષ્ટ ખાના આપવામાં આવ્યા છે, ત્યારે અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) નો અલગ કોલમ કેમ રાખવામાં આવ્યો નથી? પ્રશ્નાવલીમાં ‘પછાત વર્ગ’ શબ્દની ગેરહાજરીથી દેશમાં OBC સમુદાયની વાસ્તવિક જનસંખ્યા અને તેમની વાસ્તવિક સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિનો સચોટ આંકડો ક્યારેય બહાર આવી શકશે નહીં.
ડ્રોપ-ડાઉન યાદી અને બિહાર-તેલંગાણા મોડલની ભલામણ
ખડગે અને રાહુલ ગાંધીએ સૂચન કર્યું છે કે વસ્તી ગણતરીના ફિઝિકલ ફોર્મ અને ડિજિટલ એપ્લિકેશનમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યોની અધિકૃત સૂચિઓ, માનવશાસ્ત્ર સર્વેક્ષણ (Anthropological Survey of India) અને પછાત વર્ગ આયોગના ડેટાના આધારે જાતિઓની પૂર્વ-નિર્ધારિત ‘ડ્રોપ-ડાઉન યાદી’ સામેલ કરવી જોઈએ. ગણતરી કરનાર કર્મચારી નાગરિક દ્વારા અપાયેલી માહિતી મુજબ યાદીમાંથી માન્ય જાતિ સિલેક્ટ કરી શકે. બિહારના જાતિ સર્વેક્ષણમાં 215 જાતિઓની આવી જ યાદી તૈયાર કરીને સફળતાપૂર્વક ડેટા એકત્ર કરાયો હતો.
જયરામ રમેશનો સરકાર પર પલટવાર
કોંગ્રેસ મહાસચિવ જયરામ રમેશે જણાવ્યું કે દેશમાં આશરે 4,200 જેટલી વિવિધ જાતિઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને દરેક રાજ્ય પાસે અનામત માટેની પોતાની અધિકૃત યાદીઓ છે. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે કેન્દ્ર સરકાર જાતિ ગણતરીના મુદ્દે સતત ‘યુ-ટર્ન’ લઈ રહી છે અને હાલની પ્રક્રિયા માત્ર ઔપચારિકતા અને ‘લીપાપોતી’ સમાન છે. જો સરકાર સાચે જ સામાજિક ન્યાય પ્રત્યે ગંભીર હોય, તો તેણે વિપક્ષના પત્રોની નોંધ લઈ તમામ હિતધારકો સાથે સંવાદ સાધીને નવેસરથી વસ્તી ગણતરી પ્રક્રિયા હાથ ધરવી જોઈએ.
