સાવધાન! ભારતમાં આવી શકે છે નેપાળ કરતાં પણ મોટી હોનારત: જાણો કેવી રીતે ચીનનો ‘મેગા ડેમ’ બની રહ્યો છે વોટર બોમ્બ

china: નેપાળમાં ગ્લેશિયર અને ખડકો તૂટવાથી આવેલા ભયાનક જળપ્રલયમાં 150થી વધુ લોકોના મોત અને ભારે વિનાશ બાદ ભારતીય સુરક્ષા તથા ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય નિષ્ણાતોની ચિંતા વધી ગઈ છે. હિમાલયના અત્યંત સંવેદનશીલ સિસ્મિક (ભૂકંપીય) ઝોનમાં તિબેટની યારલુંગ ત્સાંગપો (બ્રહ્મપુત્રા) નદી પર ચીન દ્વારા બનાવવામાં આવી રહેલો 60,000 મેગાવોટનો વિશાળ મેડોગ મેગા ડેમ (Medog Dam) ભારત માટે ટિક-ટિક કરતા ‘વોટર બોમ્બ’ સમાન સાબિત થઈ શકે છે.

જો આ વિસ્તારમાં ભૂકંપ કે કુદરતી હોનારતને કારણે ડેમ ક્ષતિગ્રસ્ત થાય અથવા ચીન દ્વારા અચાનક વિશાળ જથ્થામાં પાણી છોડવામાં આવે, તો અરુણાચલ પ્રદેશ, અસમ સહિત સમગ્ર ઉત્તર-પૂર્વ ભારત અને બાંગ્લાદેશમાં નેપાળ કરતાં પણ વધુ ભયાનક તારાજી સર્જાઈ શકે છે.

મુખ્ય મુદ્દા (Highlights):

• ચીન અરુણાચલ પ્રદેશની સરહદ નજીક 60,000 મેગાવોટની ક્ષમતા ધરાવતો વિશ્વનો સૌથી મોટો હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ બનાવી રહ્યું છે.

• ચીની ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓના અહેવાલ મુજબ ડેમ સાઇટની બરાબર નીચે ‘પેઇઝેન ફોલ્ટ’ (Peizhen Fault) નામની સક્રિય સિસ્મિક લાઇન આવેલી છે.

• બંને દેશો વચ્ચે કોઈ સત્તાવાર જળ સંધિ (Water Treaty) ન હોવાથી ચીન દ્વારા ડેટા શેર ન કરવાનો ગંભીર ખતરો.

• ભારતે રક્ષણાત્મક કાઉન્ટર પ્લાન તરીકે અરુણાચલમાં 11,000 મેગાવોટના ‘સિઆંગ અપર મલ્ટીપર્પઝ પ્રોજેક્ટ’ પર કામ તેજ કર્યું.

ચીની વૈજ્ઞાનિકોનો ચોંકાવનારો ઘટસ્ફોટ

ચીનના સત્તાવાર જર્નલ ‘સેડિમેન્ટરી જીઓલોજી એન્ડ ટેથિયન જીઓલોજી’ માં પ્રકાશિત થયેલા અભ્યાસ અનુસાર, આ ડેમ જે સ્થળે બની રહ્યો છે તે હિમાલયની અત્યંત સક્રિય ફોલ્ટ લાઇન પર સ્થિત છે. મધ્યમ તીવ્રતાનો ભૂકંપ પણ મોટા પાયે ભૂસ્ખલન અને ફ્લેશ ફ્લડ લાવી શકે છે. સામરિક બાબતોના નિષ્ણાત બ્રહ્મા ચેલાની અને પૂર્વ રાજદૂત રાજીવ ડોગરાના મતે, આ ડેમ ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોના અસ્તિત્વ સામે મોટો ખતરો છે.

ભારત માટે શા માટે છે મોટો પડકાર?

તિબેટમાંથી નીકળતી યારલુંગ ત્સાંગપો નદી ભારતમાં અરુણાચલ પ્રદેશમાં ‘સિઆંગ’ અને આગળ જતાં અસમમાં ‘બ્રહ્મપુત્રા’ તરીકે વહે છે:

• અનિયંત્રિત પૂરનું જોખમ: ભારે ચોમાસા દરમિયાન ચીન પૂર્વ ચેતવણી વિના પાણી છોડે તો આસામ અને અરુણાચલમાં જળબંબાકાર થઈ શકે છે.

• પાણીની અછત: શિયાળા કે સૂકી ઋતુમાં ચીન પાણી રોકી રાખે તો ખેતી, પીવાના પાણી અને પર્યાવરણને મોટો ફટકો પડી શકે છે.

• ડેટા ગોપનીયતા: નેપાળ પૂર વખતે ચીને પૂરતી પૂર્વ ચેતવણી ન આપતાં ભારે જાનહાનિ થઈ હતી, જેવી સ્થિતિ ભારત સામે પણ ઊભી થઈ શકે છે.

ભારતનો રક્ષણાત્મક કાઉન્ટર પ્લાન

ચીનની વોટર વોરફેર રણનીતિ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે ભારત સરકારે અરુણાચલ પ્રદેશમાં સિઆંગ નદી પર 11,000 મેગાવોટનો ‘સિઆંગ અપર મલ્ટીપર્પઝ પ્રોજેક્ટ’ બનાવવાની કામગીરી ઝડપી બનાવી છે. આ પ્રોજેક્ટ એક કુદરતી બફર રિઝર્વોયર તરીકે કામ કરશે. જો ચીન અચાનક વિશાળ જથ્થામાં પાણી છોડે, તો ભારતીય ડેમ તે પાણીને રોકીને પ્રવાહને નિયંત્રિત કરશે, જેથી નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં જાનમાલનું રક્ષણ કરી શકાશે.