ભલે વિશ્વભરમાં તાપમાન અને ગરમી વધી રહી છે, પરંતુ ભારતમાં તેની વધુ અસર જોવા મળી રહી છે. આપણા દેશમાં ગરમીનું પ્રમાણ એ વાત પરથી અંદાજી શકાય છે કે હવામાન વિભાગે રેકોર્ડ રાખવાનું શરૂ કર્યું ત્યારથી 2025 આઠમું સૌથી ગરમ વર્ષ હતું. હવામાન વિભાગ 1901 થી હવામાન રેકોર્ડ રાખી રહ્યું છે.ભારતમાં ઉનાળો હવે માત્ર ઋતુ નથી રહી, પણ એક ગંભીર સ્વાસ્થ્ય કટોકટી બની રહી છે. દેશના અનેક શહેરોમાં પારો 40 ડિગ્રીને પાર કરી ગયો છે. હવામાન વિભાગ (IMD) ના તાજા આંકડા અને વૈશ્વિક રિપોર્ટ્સ સૂચવે છે કે ભારત અત્યારે ઈતિહાસના સૌથી ગરમ સમયગાળામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે.
મુખ્ય હાઈલાઈટ્સ:
-
વધતું તાપમાન: ભારતની 76% વસ્તી એટલે કે દર 4 માંથી 3 ભારતીયો ગંભીર ગરમીના જોખમ હેઠળ છે.
-
ગ્રીષ્મ લહેર (Heatwave): 2024 માં હીટવેવના દિવસો 205 હતા, જે 2023 ના 111 દિવસો કરતા ઘણા વધારે છે.
-
જાનહાનિ: હીટસ્ટ્રોકના કારણે થતા મોતના આંકડામાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે.
-
અર્બન હીટ આઈલેન્ડ: મોટા શહેરોમાં રાત્રિનું તાપમાન પણ સામાન્ય કરતા ઊંચું રહેવા લાગ્યું છે.
ભારત કેટલું ગરમ થઈ રહ્યું છે?
હવામાન વિભાગ 1901 થી તાપમાનનો રેકોર્ડ રાખે છે. આંકડા મુજબ, વર્ષ 2025 એ ઈતિહાસનું આઠમું સૌથી ગરમ વર્ષ નોંધાયું હતું. સૌથી વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે 1901 થી 2025 દરમિયાન જે સૌથી ગરમ 15 વર્ષો રહ્યા છે, તેમાંથી 10 વર્ષ તો છેલ્લા 15 વર્ષમાં જ આવ્યા છે. 2016 થી 2025 ના દાયકાને અત્યાર સુધીનો સૌથી ગરમ દાયકો જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. હવે માત્ર ઉનાળો જ નહીં, પણ શિયાળામાં પણ સરેરાશ તાપમાન સામાન્ય કરતા 1.17 ડિગ્રી જેટલું વધારે નોંધાવા લાગ્યું છે.
57% જિલ્લાઓ પર ભયંકર ગરમી નો ખતરો
કાઉન્સિલ ઓન એનર્જી, એન્વાયર્નમેન્ટ એન્ડ વોટર (CEEW) ના રિપોર્ટ મુજબ, ભારતના 734 માંથી 417 જિલ્લાઓ ભયંકર ગરમીના જોખમમાં છે.
-
સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત રાજ્યો: ગુજરાત, રાજસ્થાન, દિલ્હી, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ અને કેરળ.
-
ગરમ રાત્રિઓનો ટ્રેન્ડ: છેલ્લા 10 વર્ષમાં ગરમ દિવસો કરતા ગરમ રાત્રિઓનું પ્રમાણ વધ્યું છે. રાત્રે તાપમાન ઓછું ન થવાને કારણે માનવ શરીરને રિકવર થવાનો સમય મળતો નથી.
શું છે ‘અર્બન હીટ આઈલેન્ડ’ ઇફેક્ટ?
મોટા શહેરોમાં સિમેન્ટના જંગલો, ડામરના રોડ અને કાચની ઈમારતો દિવસ દરમિયાન ગરમી શોષી લે છે. રાત્રે આ ગરમી ધીરે ધીરે બહાર નીકળે છે, જેના કારણે શહેરો રાત્રે પણ ઠંડા પડતા નથી. આને ‘અર્બન હીટ આઈલેન્ડ’ કહેવામાં આવે છે.
ગરમી કેવી રીતે બની રહી છે ‘સાયલન્ટ કિલર’?
વધતા તાપમાનની સાથે હવે ઉમસ (Humidity) પણ વધી રહી છે. જ્યારે હવામાં ભેજ વધારે હોય ત્યારે શરીરનો પરસેવો સુકાતો નથી. આ સ્થિતિમાં શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત રહેતું નથી અને ‘હીટ સ્ટ્રેસ’ પેદા થાય છે.
મોતનો આંકડો (NCRB મુજબ):
-
2021: 374 મોત
-
2022: 730 મોત
-
2023: 804 મોત (નોંધ: 2024 અને 2025 ના સત્તાવાર આંકડા હજુ વધવાની શક્યતા છે.)
બચાવના ઉપાયો:
-
બપોરે 12 થી 4 વાગ્યા દરમિયાન ઘરની બહાર નીકળવાનું ટાળો.
-
સતત પાણી, લીંબુ શરબત અથવા ઓઆરએસ (ORS) પીતા રહો.
-
હળવા રંગના અને સુતરાઉ કપડાં પહેરો.
-
માથા પર ટોપી કે છત્રીનો ઉપયોગ કરો.
નિષ્કર્ષ: ક્લાયમેટ ચેન્જ હવે આપણા ઘરના આંગણે આવી ગયું છે. વધતી ગરમી માત્ર અસુવિધા નથી, પણ જીવન મરણનો પ્રશ્ન છે. આપણે પર્યાવરણ પ્રત્યે જાગૃત થવું જ પડશે.
