રાજ્યમાં સતત વધી રહેલી મોંઘવારી વચ્ચે સામાન્ય અને ગરીબ વર્ગના પરિવારો માટે વધુ એક માઠા સમાચાર સામે આવ્યા છે. ગુજરાત સરકારના અન્ન, નાગરિક પુરવઠા અને ગ્રાહકોના બાબતોના વિભાગ દ્વારા ચાલુ સપ્ટેમ્બર મહિનાથી સરકારી સસ્તા અનાજની દુકાનો (FPS) પરથી વિતરણ કરવામાં આવતા અનાજના જથ્થાના પ્રમાણમાં મોટો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. નવા નિયમ અનુસાર, રેશનકાર્ડ ધારકોને મળતા ચોખાના જથ્થામાં સીધો ૨ કિલોનો કાપ મૂકવામાં આવ્યો છે. અગાઉ પ્રતિ વ્યક્તિ ૩ કિલો ચોખા આપવામાં આવતા હતા, જેના સ્થાને હવે માત્ર ૧ કિલો ચોખા આપવામાં આવશે. ચોખાના આ કાપની સામે સરકારે પૌષ્ટિક તૃણધાન્ય (શ્રી અન્ન) પ્રોત્સાહન યોજના હેઠળ બાજરીનો જથ્થો ૧ કિલોથી વધારીને ૨ કિલો કર્યો છે. આ અચાનક કરાયેલા ફેરફારને કારણે રાજ્યભરના લાખો રેશનકાર્ડ ધારકો અને ખાસ કરીને દાળ-ભાત તથા ખીચડી પર નિર્ભર રહેતા મધ્યમ અને ગરીબ પરિવારોમાં ભારે નારાજગી અને આક્રોશ જોવા મળી રહ્યો છે.
રેશનિંગના અનાજના નવા અને જૂના વિતરણ પ્રમાણની સરખામણી
સરકાર દ્વારા સપ્ટેમ્બર મહિનાથી અમલમાં મુકાયેલા નવા ક્વોટા મુજબ અનાજના વિતરણનું પ્રમાણ નીચે મુજબ રહેશે:
દાળ-ભાત અને ખીચડી ખાનારા પરિવારોની મુશ્કેલીમાં વધારો
ગુજરાતી આહાર શૈલીમાં ચોખા એક અનિવાર્ય અને મુખ્ય ઘટક છે. મોટાભાગના ઘરોમાં રોજિંદા ભોજનમાં દાળ-ભાત, ખીચડી કે કઢી-ભાત જેવા પરંપરાગત ખોરાકનો ઉપયોગ થાય છે. ખાસ કરીને શ્રમિક અને ગરીબ વર્ગના પરિવારો માટે ખીચડી અને દાળ-ભાત એ સૌથી સસ્તો અને પૌષ્ટિક આહાર ગણાય છે.
-
વપરાશની સરખામણી: કાર્ડધારકોના જણાવ્યા મુજબ, ઘરમાં ઘઉં કે બાજરી કરતાં ચોખાનો દૈનિક વપરાશ ઘણો વધારે હોય છે.
-
બજારમાંથી ખરીદીની ફરજ: સરકારે રેશનિંગમાં ચોખાનો જથ્થો ઘટાડી દેતાં હવે ૪ થી ૫ સભ્યો ધરાવતા પરિવારને મહિને માત્ર ૪ થી ૫ કિલો ચોખા મળશે, જે માંડ અઠવાડિયું કે ૧૦ દિવસ ચાલી શકે. આ સંજોગોમાં પરિવારોને બાકીના દિવસો માટે ખુલ્લા બજારમાંથી ઊંચા ભાવે ચોખા ખરીદવાની ફરજ પડશે.
-
ઘરનું બજેટ ખોરવાશે: ખુલ્લા બજારમાં ગુણવત્તાયુક્ત ચોખા રૂ. ૪૦ થી રૂ. ૮૦ પ્રતિ કિલોના ભાવે મળે છે. રેશનિંગમાંથી ચોખા ઘટતાં ગરીબ પરિવારો પર મહિને રૂ. ૩૦૦ થી રૂ. ૬૦૦ સુધીનો વધારાનો આર્થિક બોજ પડશે.
બાજરીના વધારાના જથ્થા સામે ગ્રાહકોનો વિરોધ
સરકારે ચોખાના કાપ સામે પૌષ્ટિક અનાજ તરીકે બાજરીનું વિતરણ વધારવાનો તર્ક આપ્યો છે. અગાઉ ૧ કિલો બાજરી મળતી હતી, તે વધારીને ૨ કિલો કરવામાં આવી છે. જોકે, ગ્રાહકો અને રેશન દુકાનદારો વચ્ચે આ મુદ્દે ઘર્ષણના બનાવો પણ સામે આવી રહ્યા છે.
૧. હવામાન અને ઋતુગત સમસ્યા: હાલમાં ચોમાસા અને ગરમીની ઋતુ ચાલી રહી હોવાથી મોટાભાગના ઘરોમાં બાજરીનો વપરાશ ખૂબ ઓછો થાય છે. બાજરી સામાન્ય રીતે શિયાળાની ઋતુમાં વધુ વપરાય છે.
૨. બગાડની શક્યતા: ગ્રાહકોનું કહેવું છે કે જરૂરિયાત કરતાં વધુ બાજરી મળવાથી તે ઘરમાં પડી રહેશે અથવા બગડી જશે.
૩. પુનઃવિચારની માગ: ગ્રાહકો હવે સરકારી સસ્તા અનાજની દુકાનોના સંચાલકો પાસે બાજરીના બદલે અગાઉની જેમ જ વ્યક્તિદીઠ ૩ કિલો ચોખા ફાળવવાની કડક માગણી કરી રહ્યા છે અને સરકાર આ નિર્ણય તાત્કાલિક પાછો ખેંચે તેવી રજૂઆતો થઈ રહી છે.
અન્ન અને નાગરિક પુરવઠા વિભાગનું વલણ
પુરવઠા વિભાગના સુત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની નીતિ મુજબ પૌષ્ટિક અનાજ (Millets) ના વપરાશને પ્રોત્સાહન આપવા માટે બાજરી અને જુવાર જેવા ધાન્યોનું વિતરણ વધારવામાં આવી રહ્યું છે. રેશનિંગની દુકાનો સુધી નવો અનાજનો જથ્થો પહોંચાડી દેવામાં આવ્યો છે અને નવા દર મુજબ વિતરણ શરૂ પણ કરી દેવાયું છે.
તદ્ઉપરાંત, પુરવઠા વિભાગનું માનવું છે કે આરોગ્યની દ્રષ્ટિએ પોષક તત્વોથી ભરપૂર એવા તૃણધાન્યનો ઉપયોગ વધારવો જરૂરી છે. પરંતુ બીજી તરફ, પ્રજાની વાસ્તવિક જરૂરિયાત ચોખાની હોવાથી આ નીતિ સામે વ્યાપક અસંતોષ ઊભો થયો છે.
નિષ્કર્ષ
મોંઘવારીના આ સમયમાં જ્યારે શાકભાજી, તેલ અને અન્ય જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવ આસમાને છે, ત્યારે રેશનિંગના મુખ્ય આહાર એવા ચોખાના જથ્થામાં ૨ કિલોનો કાપ મુકાતાં સામાન્ય માનવીનું રસોડું પ્રભાવિત થયું છે. ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના હિતને ધ્યાનમાં રાખીને સરકાર અનાજના આ વિતરણ પ્રમાણ પર પુનઃવિચાર કરે અને ચોખાનો જૂનો ક્વોટા પુનઃસ્થાપિત કરે તેવી લોકમાગ બળવત્તર બની છે.
