ખાંડની શોધ ભારતમાં થઈ હતી, જાણો આપણા દેશમાંથી દુનિયાભરમાં કેવી રીતે પહોંચી ‘ખાંડ’ની મીઠાશ

sugar: રોજિંદી ચા, ઉત્સવોની મીઠાઈઓ અને ખુશીના પ્રસંગોમાં વપરાતી ખાંડ આજે વૈશ્વિક સ્તરે માનવ જીવનનો અનિવાર્ય ભાગ બની ગઈ છે. ભારત ખાંડના ઉત્પાદનમાં વિશ્વમાં બીજા ક્રમે અને વપરાશમાં પ્રથમ ક્રમે છે. શેરડીના રસમાંથી દાણાદાર સ્ફટિક (ખાંડ) બનાવવાની પદ્ધતિની શરૂઆત હજારો વર્ષો પહેલાં ભારતમાં જ થઈ હતી, જ્યાંથી આ કળા પર્શિયા, આરબ દેશો અને સમગ્ર યુરોપ સુધી વિસ્તરી હતી.

મુખ્ય મુદ્દા (Highlights):

• ભારતમાં 2000 થી 3000 વર્ષ પહેલાં શેરડીમાંથી દાણાદાર સ્ફટિક ખાંડ બનાવવાની કળા વિકસિત થઈ.

• સંસ્કૃત શબ્દ ‘શર્કરા’ પરથી અંગ્રેજી શબ્દ ‘Sugar’ ઉતરી આવ્યો છે.

• વિશ્વમાં સૌથી વધુ ખાંડનું ઉત્પાદન બ્રાઝિલ (4.25 કરોડ ટન) અને બીજા ક્રમે ભારત (3.36 કરોડ ટન) કરે છે.

• ભારત વિશ્વમાં સૌથી મોટો ગ્રાહક દેશ છે, જ્યાં વાર્ષિક અંદાજે 3.1 કરોડ ટન ખાંડનો વપરાશ થાય છે.

પ્રાચીન ભારત અને ખાંડનો ઉદ્ભવ

દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને પેસિફિક ટાપુઓમાં શેરડી પ્રાકૃતિક રીતે થતી હતી, જ્યાં લોકો માત્ર શેરડી ચાવીને રસ માણતા હતા. પરંતુ શેરડીના રસને ઉકાળીને, તેનું સ્ફટિકીકરણ કરીને ઘન દાણાદાર ખાંડ બનાવવાની પદ્ધતિ ભારતીય કારીગરો અને ખેડૂતોએ શોધી હતી. સંસ્કૃત ગ્રંથોમાં શેરડીને ‘ઇક્ષુ’ અને ખાંડ માટે ‘શર્કરા’ (જેનો અર્થ નાના સ્ફટિક/કાંકરા થાય છે) શબ્દ વપરાયો છે. આયુર્વેદમાં પણ ગોળ અને ખાંડનો ઉપયોગ ઔષધ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે.

ભારતથી પર્શિયા, આરબ અને યુરોપ સુધીની વૈશ્વિક સફર

• પર્શિયા (ઈરાન): છઠ્ઠી-સાતમી સદીમાં વેપારી માર્ગો દ્વારા શેરડીની ખેતી અને ખાંડ બનાવવાની પદ્ધતિ પર્શિયા પહોંચી.

• આરબ દેશો: પર્શિયાથી આ કળા ઇરાક, સીરિયા અને ઇજિપ્તમાં વિસ્તરી, જ્યાં સિંચાઈ સુવિધાઓ અને પ્રોસેસિંગ એકમો દ્વારા મોટા પાયે ખાંડનું ઉત્પાદન શરૂ થયું.

• યુરોપ: આરબ વેપારીઓ ભૂમધ્ય સમુદ્ર મારફતે ખાંડ યુરોપ લઈ ગયા. શરૂઆતના સમયમાં તે અત્યંત મોંઘી હોવાથી માત્ર રાજવી પરિવારો અને શ્રીમંતોના ઉપયોગ પૂરતી સીમિત હતી. વસાહતી કાળ બાદ તે સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચી.

વૈશ્વિક ખાંડ ઉત્પાદનમાં ટોચના 5 દેશો:

ભારતમાં ખાંડ ઉત્પાદનમાં અગ્રણી રાજ્યો (2025–26):

વપરાશના આંકડા અને વર્તમાન સ્થિતિ

કુલ વપરાશની દ્રષ્ટિએ ભારત 3.1 કરોડ ટન સાથે વિશ્વમાં પ્રથમ ક્રમે છે, જ્યારે વ્યક્તિદીઠ દૈનિક વપરાશમાં અમેરિકા (126.4 ગ્રામ) ટોચ પર છે. તાજેતરમાં સ્થાનિક બજારમાં ખાંડના ભાવ વધતાં સપ્લાય સુનિશ્ચિત કરવા અને ભાવ નિયંત્રણમાં રાખવા સરકારે બ્રાઝિલથી ખાંડ આયાત કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે, જે ઓક્ટોબર મધ્ય સુધીમાં ભારતીય બંદરો પર પહોંચશે.