શાકભાજીમાં પેસ્ટિસાઈડ્સનું ધીમું ઝેર: દેશના સૌથી જોખમી રાજ્યોમાં ગુજરાત ચોથા નંબરે, જાણો આરોગ્યના જોખમો

શરીરને સ્વસ્થ રાખવા માટે રોજિંદા આહારમાં લીલાં શાકભાજી અને ફળોનો સમાવેશ અનિવાર્ય ગણાય છે. પરંતુ, પાકને જીવાતથી બચાવવા માટે વપરાતી રાસાયણિક જંતુનાશક દવાઓ (Pesticides) નો આડેધડ ઉપયોગ હવે લોકોના સ્વાસ્થ્ય માટે ધીમા ઝેર સમાન સાબિત થઈ રહ્યો છે. નિયત માત્રા કરતાં વધુ છંટકાવ, પ્રતિબંધિત રસાયણોનો વપરાશ અને દવા છાંટ્યા બાદ લણણી વચ્ચે જરૂરી સમય ન જાળવવાને કારણે આ રસાયણો થાળી સુધી પહોંચી રહ્યા છે. તાજેતરમાં સામે આવેલા સરકારી અહેવાલે ગુજરાત સહિત સમગ્ર દેશમાં ખાદ્ય સુરક્ષા સામે ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે.

ગુજરાતમાં ૧૭૦ સેમ્પલ્સમાં નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ પેસ્ટિસાઈડ્સ મળ્યા

કેન્દ્રીય અહેવાલ મુજબ વર્ષ ૨૦૨૩ થી ૨૦૨૬ દરમિયાન દેશભરના ૨૩ રાજ્યોમાંથી શાકભાજી અને ફળોના ૭૦,૬૫૨ સેમ્પલ્સ લેવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી સરેરાશ ૩.૧% નમૂનાઓમાં પેસ્ટિસાઈડ્સનું પ્રમાણ જોખમી હદે વધારે જણાયું હતું:

• ગુજરાતમાં સેમ્પલિંગ: ગુજરાતમાં તપાસાયેલા ૬,૦૩૫ નમૂનાઓમાંથી ૧૭૦ સેમ્પલ્સમાં જંતુનાશકોનું પ્રમાણ નિયત સુરક્ષિત મર્યાદા કરતાં ઘણું વધારે મળી આવ્યું હતું.

• સૌથી વધુ સેમ્પલિંગ ધરાવતા રાજ્યો: કર્ણાટક (૯,૧૭૬), તેલંગાણા (૮,૧૯૮), પંજાબ (૬,૫૮૨) પછી ગુજરાત (૬,૦૩૫) ચોથા અને હિમાચલ પ્રદેશ (૫,૭૬૫) પાંચમા સ્થાને રહ્યું.

• સૌથી વધુ જોખમી સેમ્પલ્સ ધરાવતા રાજ્યો: વધુ પેસ્ટિસાઈડ્સ ધરાવતા નમૂનાઓની સંખ્યામાં તેલંગાણા (૪૮૬) પ્રથમ, કર્ણાટક (૩૩૪) બીજા, મહારાષ્ટ્ર (૨૬૦) ત્રીજા, ગુજરાત (૧૭૦) ચોથા અને હરિયાણા (૧૫૨) પાંચમા ક્રમે આવે છે.

પેસ્ટિસાઈડ્સના લાંબા ગાળાના સંપર્કથી શરીરને શું નુકસાન થાય?

શાકભાજી પર રહેલા કેમિકલ્સની અસર તેના પ્રકાર, માત્રા અને માનવ શરીર સાથેના સંપર્ક પર આધાર રાખે છે:

• તાત્કાલિક આડઅસરો: વધુ માત્રામાં રસાયણો ધરાવતી શાકભાજી ખાવાથી ઊબકા, ઊલટી, પેટમાં તીવ્ર દુઃખાવો, ચક્કર આવવા, અસામાન્ય પરસેવો વળવો અને નર્વસ સિસ્ટમ (ચેતાતંત્ર) ને લગતી તકલીફો થઈ શકે છે.

• લાંબા ગાળાના ગંભીર રોગો: આવા કેમિકલ્સનો લાંબા સમય સુધી શરીરમાં પ્રવેશ થવાથી લીવર (યકૃત), કિડની (મૂત્રપિંડ) અને પાચનતંત્રના મહત્વના અંગોને કાયમી નુકસાન પહોંચી શકે છે.

• બાળકો અને સગર્ભાઓ માટે વધુ ખતરો: ઓછું શારીરિક વજન હોવાને કારણે બાળકો પર આ રસાયણોની પ્રતિકૂળ અસર ઝડપથી થાય છે, જેથી સગર્ભા મહિલાઓ અને નાના બાળકો માટે ખાદ્ય પદાર્થોની વિશેષ કાળજી લેવી અનિવાર્ય છે.

ખેડૂતો અને તંત્ર માટે ચેતવણીનો ઘંટ

નિષ્ણાતોના મતે શાકભાજીનું સેવન બંધ કરવાને બદલે ખેતરથી ગ્રાહક સુધીની સાયકલને સુરક્ષિત બનાવવી જરૂરી છે:

• ખેડૂતો માટે નિયમો: માત્ર માન્યતાપ્રાપ્ત દવાઓનો નિર્ધારિત પ્રમાણમાં જ છંટકાવ કરવો, છંટકાવ વખતે પૂરતા રક્ષણાત્મક સાધનો પહેરવા અને લણણી પૂર્વે દવાના લેબલ પર લખાયેલો ‘વેઈટિંગ પિરિયડ’ પૂરો થાય તે પછી જ પાક ઉતારવો જોઈએ.

• નિયમિત ચકાસણી: ફૂડ સેફ્ટી વિભાગે માર્કેટ યાર્ડ અને છૂટક શાકભાજી બજારોમાંથી અવારનવાર સેમ્પલિંગ કરી નિયમભંગ કરનારા તત્વો સામે કડક કાનૂની પગલાં લેવા અનિવાર્ય છે.

શું માત્ર સાદા પાણીથી ધોવાથી તમામ ઝેર દૂર થઈ જાય છે?

ઘરગથ્થુ સફાઈ અંગે નિષ્ણાતોએ સ્પષ્ટતા કરી છે:

• વહેતા પાણીમાં ધોવું: વહેતા સ્વચ્છ પાણીથી ધોવાથી સપાટી પર ચોંટેલી ધૂળ, માટી અને કેટલાક બાહ્ય અવશેષો દૂર થાય છે.

• પાંદડાવાળાં શાકભાજી: પાલક, મેથી કે કોબીજ જેવા શાકભાજીમાં બહારના ક્ષતિગ્રસ્ત પાંદડાં કાઢી નાખવા અને શક્ય હોય ત્યાં છાલ ઉતારીને ઉપયોગ કરવો.

• શોષાઈ ગયેલા રસાયણો દૂર થતા નથી: શાકભાજીની પેશીઓમાં ઊંડે સુધી શોષાઈ ગયેલા જંતુનાશકો માત્ર ધોવાથી કે ગરમ કરવાથી નાશ પામતા નથી. મીઠું કે બેકિંગ સોડા નાખવાથી પણ ૧૦૦% મુક્તિ મળતી હોવાના કોઈ નક્કર પુરાવા નથી.

• સાબુ કે ડિટર્જન્ટનો ઉપયોગ ન કરવો: શાકભાજી સાફ કરવા માટે સાબુ, વાસણ ધોવાના લિક્વિડ કે ફ્લોર ક્લીનર્સ જેવા કેમિકલ્સનો ઉપયોગ ક્યારેય ન કરવો, કારણ કે તે વધુ ઝેરી સાબિત થઈ શકે છે.