માનવ મગજ એક નહીં પરંતુ બે અલગ અંગો છે: સ્ટેનફોર્ડના સંશોધનમાં ૫૫ કરોડ વર્ષ જૂનું આશ્ચર્યજનક રહસ્ય ખુલ્યું!

Human Brain : સદીઓથી સમગ્ર તબીબી વિજ્ઞાન અને જીવવિજ્ઞાનીઓ માનવ મગજને એક સિંગલ ઓર્ગન (એક જ અંગ) તરીકે જોતા આવ્યા છે. પરંતુ અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત સ્ટેનફોર્ડ મેડિસિન (Stanford Medicine) ના તાજેતરના એક ક્રાંતિકારી સંશોધને આ સૈકાઓ જૂની માન્યતાને પડકારીને આખી દુનિયાના વૈજ્ઞાનિકોને ચોંકાવી દીધા છે.

સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે માનવ મગજનો આગળનો ભાગ (Forebrain) અને પાછળનો ભાગ (Hindbrain) ગર્ભમાં એક સરખા કોષોમાંથી નહીં, પરંતુ બે તદ્દન અલગ-અલગ પ્રારંભિક કોષ જૂથોમાંથી વિકસિત થાય છે. આ શોધ દર્શાવે છે કે ઉત્ક્રાંતિ (Evolution) ના લાખો વર્ષો દરમિયાન બે અલગ ચેતાતંત્રો (Nervous Systems) જોડાઈને આજનું એક મગજ બન્યું છે.

બે સિસ્ટમ, એક મગજ: બંને ભાગોનું કાર્ય સંપૂર્ણપણે અલગ

માનવ મગજના આ બંને ભાગો ઉત્ક્રાંતિની દ્રષ્ટિએ જુદા જુદા કાર્યો સંભાળે છે:

• આગળનો ભાગ (Forebrain & Midbrain): મગજનો આગળનો હિસ્સો ભાષા, સભાનતા (ચેતના), તાર્કિક વિચારસરણી (Reasoning) અને નિર્ણય શક્તિ જેવા માનવીય ગુણોને નિયંત્રિત કરે છે.

• પાછળનો ભાગ (Hindbrain): પાછળનો હિસ્સો એવાં કાર્યો સંભાળે છે જે આપણે સભાનપણે વિચાર્યા વગર કરીએ છીએ પરંતુ તેના વિના જીવી શકતા નથી—જેમ કે શ્વાસોશ્વાસ, હૃદયના ધબકારા, ઊંઘ, ભૂખ, ગળવાની ક્રિયા અને ચહેરા તેમજ ગળાના સ્નાયુઓનું હલનચલન.

સ્ટેનફોર્ડના વૈજ્ઞાનિકોએ ઉંદરના ભ્રૂણ (Mouse Embryos) ના વિકાસ પર ઊંડો અભ્યાસ કરતાં જોયું કે સૌથી શરૂઆતના તબક્કાથી જ આ બંને ભાગો બનવા માટેના પ્રારંભિક પિતૃ કોષો (Progenitor Cells) એકબીજાથી સંપૂર્ણપણે અલગ હતા. આ શોધ એ વાતનો પણ ખુલાસો કરે છે કે શા માટે દાયકાઓથી પ્રયોગશાળામાં વૈજ્ઞાનિકો પાછળના મગજના ચેતાકોષો (Hindbrain Nerve Cells) સરળતાથી ઉગાડી શકતા નહોતા.

૫૫ કરોડ વર્ષ જૂનો ઉત્ક્રાંતિનો ઇતિહાસ

સંશોધકોએ ઉંદર ઉપરાંત ઝેબ્રાફિશ (Zebrafish), મરઘીઓ (Chickens) અને દરિયાઈ જીવ એકોર્ન વોર્મ્સ (Acorn Worms) પર પણ પરીક્ષણ કર્યું:

• તમામ પ્રજાતિઓમાં મગજના વિકાસની આ જ બે-ઓરિજિન (Two-Origin) પેટર્ન જોવા મળી હતી.

• એકોર્ન વોર્મ્સ માનવજાતના કરોડો વર્ષ જૂના પૂર્વજ સાથે જોડાયેલા હોવાથી સાબિત થાય છે કે આ વિભાજન કોઈ નવું નથી, પરંતુ આશરે ૫૫ કરોડ (૫૫૦ મિલિયન) વર્ષ જૂનું છે.

• સ્ટેનફોર્ડના મુખ્ય સંશોધક કાઈલ લોહ (Kyle Loh) એ જણાવ્યું કે, “અમે પ્રથમ વખત સાબિત કર્યું છે કે મગજનો આગળનો ભાગ પાછળના ભાગ કરતાં તદ્દન અલગ પ્રોજેનિટર સેલમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.”

ALS અને SMA જેવી ગંભીર બીમારીઓની સારવારમાં આશાનું કિરણ

આ ઐતિહાસિક શોધ માત્ર મગજની સમજ બદલવા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ મેડિકલ સાયન્સ માટે વરદાન સાબિત થઈ શકે છે:

• લેબમાં ન્યુરોન્સનો સફળ વિકાસ: આ નવી સમજણના આધારે વૈજ્ઞાનિકોએ સ્ટેમ સેલ્સ (Stem Cells) નો ઉપયોગ કરીને પ્રયોગશાળામાં માનવ હાઇન્ડબ્રેન મોટર ન્યુરોન્સ સફળતાપૂર્વક તૈયાર કર્યા છે, જે ચહેરા અને ગળાના સ્નાયુઓ જેવી કુદરતી પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે.

• નવા ઉપચારના દ્વાર ખુલશે: આ સફળતાથી ALS (Amyotrophic Lateral Sclerosis) અને SMA (Spinal Muscular Atrophy) જેવા અસાધ્ય ન્યુરોલોજીકલ રોગોના મૂળ કારણો સમજવામાં અને તેની ચોક્કસ દવાઓ કે ટ્રીટમેન્ટ વિકસાવવામાં વૈજ્ઞાનિકોને અભૂતપૂર્વ મદદ મળશે.