water tax : ગુજરાતમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓની આર્થિક સ્થિતિ દિન-પ્રતિદિન અત્યંત કથળી રહી છે. નગરપાલિકાઓની કંગાળ આર્થિક સ્થિતિ બાદ હવે ગ્રામ પંચાયતોની તિજોરી પણ તળિયાઝાટક થઈ ગઈ છે. રાજ્ય સરકાર નાગરિકોના ઘર સુધી નળ વાટે પાણી પહોંચાડવા માટે વાર્ષિક અબજો રૂપિયાનું બજેટ ફાળવે છે, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે વહીવટી શિથિલતા અને મતોની રાજનીતિના કારણે વસૂલાત ઠપ્પ થઈ ગઈ છે.
પરિણામે, ગ્રામ પંચાયતોનું એકલા પાણી વેરાનું દેવું જ વધીને તોતિંગ ₹236 કરોડને પાર પહોંચી ગયું છે.
5 વર્ષમાં માત્ર ₹52 લાખની વસૂલાત: 1% થી પણ ઓછી રકમ જમા થઈ
સરકારી ઓડિટ અને તપાસ અહેવાલમાં સામે આવેલી વિગતો અનુસાર પંચાયતો પાણીનો મોટા પાયે વપરાશ કરી રહી છે પરંતુ બિલ ભરવામાં ઘોર ઉદાસીનતા દાખવી રહી છે:
-
નામમાત્રની ચૂકવણી: છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન પંચાયતોએ કરોડો રૂપિયાના પાણીનો વપરાશ કર્યો હોવા છતાં સરકારી તિજોરીમાં માત્ર ₹52 લાખ જ જમા કરાવ્યા છે, જે કુલ બાકી રકમના એક ટકાથી પણ ઓછી રકમ છે.
-
દેવામાં તોતિંગ વધારો: વર્ષ 2019-20માં પંચાયતો પાસે પાણી વેરા પેટે ₹139 કરોડ લેવાના બાકી હતા, જે વર્ષ 2023-24 સુધીમાં વધીને ₹236 કરોડ સુધી પહોંચી ગયા છે.
-
₹74.44 કરોડનો ઉમેરો: કડક વસૂલાતના અભાવે બાકી લેણાંમાં સીધો ₹74.44 કરોડનો જંગી વધારો નોંધાયો છે.
મતોની રાજનીતિ અને મતબેંક સાચવવાની હોડ
રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓ અને પંચાયતી રાજકારણ આ નબળી વસૂલાત પાછળનું મુખ્ય કારણ છે:
-
કડકાઈ ટાળતી પંચાયતો: સરપંચો અને સ્થાનિક ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ મતદારો નારાજ ન થાય તે માટે લોકો પાસેથી કડકાઈથી પાણી વેરો ઉઘરાવવાનું ટાળે છે.
-
સરકારી તિજોરી પર બોજ: મતબેંક સાચવવાની આ મફતિયા નીતિનો સીધો બોજ રાજ્ય સરકારની મુખ્ય તિજોરી પર પડી રહ્યો છે. સરકાર કરોડોના ખર્ચે પાઇપલાઇન અને જળ યોજનાઓ તૈયાર કરે છે, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરેથી રિટર્ન શૂન્ય સમાન મળી રહ્યું છે.
-
ગ્રાન્ટ કાપની ભીતિ: જો પંચાયતો વેરો નહીં ભરે તો આગામી સમયમાં સરકાર તેમની વિકાસ ગ્રાન્ટમાં કાપ મૂકે તેવી શક્યતાઓ સેવાઈ રહી છે.
નગરપાલિકાઓ પર ₹148 કરોડનું બિલ: લોન લઈને વહીવટ ચલાવવાની નોબત
ગ્રામ પંચાયતો સિવાય રાજ્યની નગરપાલિકાઓની સ્થિતિ પણ ‘વેન્ટિલેટર’ પર મુકાઈ ગઈ હોય તેવો ઘાટ સર્જાયો છે:
-
પાલિકાઓનું લેણું: રાજ્યની નગરપાલિકાઓ પાસે પાણી પુરવઠા બોર્ડનું ₹148 કરોડથી વધુનું બિલ બાકી બોલે છે.
-
લોન લેવા મજબૂર: નિયમિત કર વસૂલાત ન થતાં પાલિકાઓ પાસે વીજ બિલ કે પાણીનું બિલ ભરવાના પણ ફાંફા પડી રહ્યા છે, જેના કારણે સરકાર પાસેથી વિશેષ લોન કે એડવાન્સ ગ્રાન્ટ લઈને ગાડું ગબડાવવું પડી રહ્યું છે.
