ઋતુમાં ઘરની દીવાલો પર સફેદ રંગનો પાવડર કે પોપડા જામી જવાની સમસ્યા મોટાભાગના ઘરોમાં જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે લોકો એવું માની લેતા હોય છે કે આ નબળા સિમેન્ટ કે ખરાબ કલર-પેઇન્ટનું પરિણામ છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ એક વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા છે જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘એફ્લોરેસન્સ’ (Efflorescence) કહેવામાં આવે છે.
ઈંટો, સિમેન્ટ અને પ્લાસ્ટરમાં રહેલા દ્રાવ્ય ક્ષાર (Soluble Salts) જ્યારે ભેજ કે પાણીના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે પાણી સુકાઈ જતાં આ ક્ષાર દીવાલની સપાટી પર સફેદ સ્ફટિક કે પાવડરના રૂપમાં જમા થઈ જાય છે.
મુખ્ય મુદ્દા (Highlights):
-
દીવાલ પર જામતો સફેદ પાવડર એ ‘એફ્લોરેસન્સ’ તરીકે ઓળખાતી ક્ષાર જમા થવાની કુદરતી રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે.
-
ઈંટ અને પ્લાસ્ટરના સૂક્ષ્મ છિદ્રોમાંથી જ્યારે ભેજ બહાર આવે છે, ત્યારે પાણી બાષ્પીભવન પામે છે અને ક્ષાર બહાર રહી જાય છે.
-
શરૂઆતના તબક્કે આ માત્ર સપાટીની સમસ્યા છે, તેનાથી તરત જ આખું મકાન નબળું પડતું નથી.
-
જો સફેદ પરતની સાથે પ્લાસ્ટર તૂટવા લાગે કે કલર ફૂલવા લાગે, તો તે દીવાલમાં ઊંડા ભેજ (Dampness) નો ગંભીર સંકેત છે.
-
માત્ર સપાટી સાફ કરીને ફરી કલર કરી દેવો એ કાયમી ઉપાય નથી; ભેજનું મૂળ કારણ શોધવું જરૂરી.
દીવાલ પર સફેદ ક્ષાર (Efflorescence) ની વિગતો:
| પરિમાણ | કારણ / પ્રક્રિયા | સાવચેતી / ઉપાય |
| સફેદ પાવડર શું છે? | સિમેન્ટ, ઈંટ અને રેતીમાં રહેલા કેલ્શિયમ અને સોડિયમ આધારિત દ્રાવ્ય ક્ષાર | સૂકા બ્રશથી સાફ કરવો; પાણીથી ધોવાનું ટાળવું જેથી ક્ષાર ફરી અંદર ન ઉતરે |
| ચોમાસામાં વધવાનું કારણ | ભારે વરસાદ, નબળું વોટરપ્રૂફિંગ અને વાતાવરણમાં રહેલો 100% ભેજ | બહારની દીવાલોમાં પડેલી તિરાડો (Cracks) તાત્કાલિક સીલ કરવી |
| અન્ય સંભવિત કારણો | પાઇપલાઇન લીકેજ, જમીનમાંથી ઉપર ચઢતો ભેજ (Rising Damp) | પ્લમ્બિંગનું પ્રેશર ટેસ્ટિંગ કરાવવું અને ડ્રેનેજ સુધારવું |
| ભૂલભરેલું પગલું | ભેજ અટકાવ્યા વગર માત્ર સફેદ પાવડર પર નવો કલર કરવો | જ્યાં સુધી અંદરનો ભેજ ન સુકાય ત્યાં સુધી કલર ક્યારેય ન કરવો |
શું તેનાથી ઘરની દીવાલો નબળી પડે છે?
શરૂઆતના દિવસોમાં એફ્લોરેસન્સ માત્ર સપાટી પર દેખાતી ખામી છે, પરંતુ જો તેને લાંબા સમય સુધી અવગણવામાં આવે તો સતત રહેતો ભેજ દીવાલના ઈંટ-પ્લાસ્ટરને પોચું બનાવી દે છે. આ ઉપરાંત અંદર રહેલા લોખંડના સળિયામાં કાટ (Corrosion) લાગવાની શક્યતા વધી જાય છે, જે લાંબા ગાળે સ્ટ્રક્ચરની મજબૂતીને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ક્યારે સતર્ક થવું જરૂરી?
-
જો એક જ જગ્યાએ વારંવાર સફેદ ક્ષારની ચાદર જામતી હોય.
-
દીવાલ સતત ભીની રહેતી હોય અને અડીને જોતાં ઠંડક કે ભેજ અનુભવાય.
-
કલર વારંવાર ફૂલીને પોપડા બની ઉખડી જતો હોય.
-
પ્લાસ્ટર હાથ અડાડતાં જ રેતીની જેમ ખરી પડતું હોય કે મોટી તિરાડો પડવા લાગે.
દીવાલ પર દેખાતો આ સફેદ પાવડર કોઈ રોગ નથી, પરંતુ દીવાલની અંદર છુપાયેલા ભેજની હાજરી દર્શાવતો મહત્વનો સંકેત છે. તેથી માત્ર સુંદરતા પાછળ ખર્ચ કરવાને બદલે સૌથી પહેલાં ભેજના મૂળ સ્ત્રોત (લીકેજ કે વોટરપ્રૂફિંગ ફોલ્ટ) ને શોધીને તેનું રિપેરિંગ કરાવવું જોઈએ.
