Vagh Baras : દિવાળીના પાંચ દિવસીય મહાપર્વની વિધિવત શરૂઆત પૂર્વે આવતી આસો વદ બારસ એટલે કે વાઘ બારસ. આ દિવસથી જ ઘરોમાં રોશની અને ઉત્સવનો માહોલ શરૂ થઈ જાય છે. ગુજરાતી પરંપરા મુજબ આ દિવસે ગૃહિણીઓ ઘરના ઉંબરા પૂજે છે, વેપારીઓ જૂના ચોપડા સરભર કરે છે અને ગાય-વાછરડાની પૂજા કરવામાં આવે છે. પરંતુ આ દિવસને ‘વાઘ બારસ’ શા માટે કહેવાય છે અને તેની પાછળ કઈ પૌરાણિક કથાઓ જોડાયેલી છે, તે અંગે ઘણી રસપ્રદ માન્યતાઓ પ્રચલિત છે.
વાઘ બારસ સાથે જોડાયેલા વિવિધ પાસાં એક નજરે
૧. ‘વાક્’ પરથી બન્યું ‘વાઘ’: વાણી અને માતા સરસ્વતીનું પૂજન
મૂળ સંસ્કૃત શબ્દ ‘વાક્’ (વાણી/વાચા) પરથી આ દિવસનું નામ વાક્ બારસ પડ્યું હતું, જે સમય જતાં લોકબોલીમાં અપભ્રંશ થઈને ‘વાઘ બારસ’ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું:
-
‘વાક્’ એટલે વાણી અને વાણીના અધિષ્ઠાત્રી દેવી એટલે કે માતા સરસ્વતી.
-
આ દિવસે માતા સરસ્વતીની આરાધના કરી વિદ્યાર્થીઓ પોતાના પુસ્તકો અને અભ્યાસના ચોપડાની પૂજા કરે છે, જેનાથી બુદ્ધિ અને વિદ્યાની પ્રાપ્તિ થાય છે.
-
વેપારીઓ પણ આ દિવસે પોતાના વ્યાપારિક ચોપડાનું પૂજન કરીને હિસાબ-કિતાબમાં શુદ્ધતા અને પારદર્શિતા જાળવવાનો સંકલ્પ લે છે.
૨. જૂના દેવાની પૂર્ણાહુતિ અને નવા ચોપડાની શરૂઆત
એક પ્રાચીન વ્યાપારી માન્યતા અનુસાર લોકભાષામાં ‘વાઘ’ શબ્દનો સંબંધ નાણાકીય લેવડદેવડ અને દેવા સાથે પણ જોડવામાં આવતો હતો:
-
વેપારીઓ માટે દિવાળીના અંત સાથે જૂનું દેવું પૂરું કરવાનો અને ચોપડા સરભર કરવાનો આ શ્રેષ્ઠ સમય ગણાય છે.
-
આ દિવસે ગ્રાહકો સાથેના જૂના વ્યવહારોનો હિસાબ પૂર્ણ કરી નવા વર્ષ માટે નવી ખાતાવહી કે ચોપડાની તૈયારીઓ આરંભવામાં આવે છે.
-
આ ઉપરાંત એક પૌરાણિક કથા મુજબ, આ દિવસે ‘વાઘ’ નામના એક અત્યાચારી અસુરનો વધ થયો હતો અને આસુરી શક્તિના અંત બાદ નવેસરથી શાંતિપૂર્ણ વેપાર-રોજગાર શરૂ થયો હતો.
૩. ગૌવત્સ દ્વાદશી: કામધેનુનું પ્રાગટ્ય અને વાછરડા સાથે ગાયની પૂજા
આસો વદ બારસને શાસ્ત્રોમાં ‘ગૌવત્સ દ્વાદશી’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે:
-
પૌરાણિક સંદર્ભ: માન્યતા મુજબ સમુદ્ર મંથન દરમિયાન દૈવી કામધેનુ ગાયનું પ્રાગટ્ય આસો વદ બારસના દિવસે થયું હતું.
-
ગૌપૂજાનો મહિમા: આ દિવસે માતાઓ પોતાના સંતાનોના દીર્ઘાયુ અને પરિવારના કલ્યાણ માટે ગાય અને વાછરડાની પૂજા કરે છે તેમજ તેમને બાજરીના રોટલા કે ઘાસ અર્પણ કરે છે.
-
એવી પણ લોકમાન્યતા છે કે જે નિઃસંતાન મહિલાઓ આ દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક ગાય માતાની પૂજા કરે છે, તેમને સંતાન સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.
-
પ્રાચીન સમયમાં ઘરેલું પાલતુ પશુઓના ટોળા માટે પણ અમુક બોલીઓમાં ચોક્કસ સંબોધન વપરાતું હતું, જે પશુધન પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો સંદેશ આપે છે.
૪. વનવાસી વિસ્તારોમાં વાઘદેવની વિશેષ આરાધના
ગુજરાતના આદિવાસી અને વનવાસી પટ્ટામાં આ તહેવારનું સ્વરૂપ અલગ અને પ્રકૃતિ સાથે જોડાયેલું જોવા મળે છે:
-
જંગલ વિસ્તારમાં રહેતા લોકો પોતાના પાલતુ પશુઓ અને પરિવારજનોની જંગલી હિંસક પશુઓ સામે સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ‘વાઘદેવ’ ની વિશેષ પૂજા કરે છે.
-
આ પૂજામાં વાઘદેવને ખીરનો ભોગ ધરાવીને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે કે સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન તેમના માલઢોર અને જાનમાલનું રક્ષણ રહે.
દિવાળી અને ધનતેરસની તૈયારીઓનો પ્રારંભ
વાઘ બારસ એ દિવાળીના ઉલ્લાસની ઔપચારિક શરૂઆત માનવામાં આવે છે. આ દિવસે ઘરોમાં સ્ત્રીઓ દ્વારા આસોપાલવના તોરણ બાંધવામાં આવે છે, ઉંબરાની પૂજા કરીને કંકુ-ચોખાથી સ્વસ્તિક (સાથિયા) બનાવવામાં આવે છે. આ સાથે જ બજારોમાં ધનતેરસના લક્ષ્મી-કુબેર પૂજન માટેની પૂજા સામગ્રી, માટીના કોડિયાં, સોના-ચાંદીના સિક્કા અને નવા વાસણોની ખરીદી માટે ભીડ ઉમટવા લાગે છે.
