રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) દ્વારા લાગુ કરવામાં આવેલા નવા ફોરેન એક્સચેન્જ નિયમોને કારણે ભારતીય બેંકો માટે ફોરેન કરન્સી નોન-રેસિડેન્ટ બેંક [FCNR(B)] ડિપોઝિટ્સ પરના વ્યાજની ચૂકવણીનું હેજિંગ (ચલણ જોખમ વ્યવસ્થાપન) કરવું નોંધપાત્ર રીતે મોંઘું બની ગયું છે. આરબીઆઈના નવા ફોરેન એક્સચેન્જ રિસ્ક રિઝર્વ (FERR) માળખા હેઠળ, બેંકોએ પાત્ર વિદેશી હૂંડિયામણ ડેરિવેટિવ્ઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સના રૂપિયા મૂલ્ય સામે ૨૦ ટકા રોકડ અનામત (Cash Reserve) જાળવવી ફરજિયાત કરવામાં આવી છે.
આ નવો નિયમ એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે ડૉલર સામે રૂપિયાનું ફોરવર્ડ પ્રીમિયમ ઝડપથી વધી રહ્યું છે, જેના કારણે ચલણના જોખમને કવર કરવાનો ખર્ચ વધુ તીવ્ર બન્યો છે.
મુખ્ય આંકડા અને નિયમનકારી ફેરફારો એક નજરે
બેંકો શા માટે વધુ જોખમમાં મુકાઈ?
-
માત્ર મૂળ રકમનું હેજિંગ: આરબીઆઈની સ્પેશિયલ સ્વેપ વિન્ડો માત્ર FCNR(B) ડિપોઝિટની મૂળ રકમ (Principal Amount) ને જ કવર કરે છે. ડિપોઝિટ પર ચૂકવવાપાત્ર ડૉલર વ્યાજની જવાબદારી બેંકોએ અલગથી હેજ કરવી પડે છે.
-
બિન-વ્યાજી ભંડોળનો બોજ: બેંકોએ ડેરિવેટિવ્ઝ સમાપ્ત થાય તેના બીજા દિવસ સુધી દૈનિક ધોરણે ૨૦% રોકડ અલગ રાખવી પડે છે. આ અનામત રકમ પર બેંકોને કોઈ વ્યાજ મળતું નથી, જેથી હેજિંગની અસરકારક પડતર (Effective Cost) વધી જાય છે.
-
કોન્ટ્રાક્ટ રિબુકિંગ પર પ્રતિબંધ: આરબીઆઈએ રદ્દ કરાયેલા ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ્ઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સને ફરીથી બુક કરવા પર પણ કડક નિયંત્રણો લાદ્યા છે.
ટૂંકા ગાળાની હેજિંગ વ્યૂહરચના અપનાવવા સલાહ
રૂપિયાના સંભવિત અવમૂલ્યનની શક્યતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને આયાતકારો લાંબા ગાળાના ડૉલર ફોરવર્ડ ખરીદી રહ્યા છે. જોકે, વધતા પ્રીમિયમ અને કડક નિયમો વચ્ચે બેંકો હવે પોતાના ગ્રાહકોને લાંબા ગાળાના કોન્ટ્રાક્ટ્સમાં ફસાવાને બદલે ૨ થી ૩ મહિનાના ટૂંકા ગાળાની હેજિંગ વ્યૂહરચના અપનાવવાની સલાહ આપી રહી છે. બજારના સહભાગીઓ આશા રાખી રહ્યા છે કે સ્થિતિ સામાન્ય થશે, પરંતુ આરબીઆઈ આ નિયમોમાં તાત્કાલિક કોઈ છૂટછાટ આપે તેવી શક્યતા ઓછી જણાય છે.
