દાદા પાસેથી મળેલી જમીન કે મિલકત પર પૌત્રનો આપોઆપ જન્મસિદ્ધ અધિકાર હોય છે કે નહીં? આ સવાલને લઈને રાજસ્થાન હાઈકોર્ટે (Rajasthan High Court) મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર એટલા માટે કે મિલકત દાદાની હતી, તેના આધારે પૌત્ર તેના પર જન્મસિદ્ધ અથવા પેતૃક હક (Ancestral Property Right)નો દાવો કરી શકતો નથી.
કોર્ટના જણાવ્યા મુજબ, જો દાદાનું અવસાન વસિયતનામું (Will) કર્યા વગર થાય અને તેમની મિલકત હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 (Hindu Succession Act, 1956)ની કલમ 8 હેઠળ પ્રથમ વર્ગના વારસદારોને મળે, તો પુત્રને મળેલો હિસ્સો તેની વ્યક્તિગત મિલકત ગણાઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં પિતા જીવિત હોય ત્યારે પૌત્ર માત્ર પૌત્ર હોવાના આધારે તે મિલકતના વેચાણ સામે વાંધો ઉઠાવી શકતો નથી.
જેસલમેરની 75 વીઘા જમીનનો મામલો શું હતો?
આ ચુકાદો રાજસ્થાનના જેસલમેરની આશરે 75 વીઘા જમીન સાથે જોડાયેલા વિવાદમાં આવ્યો છે. આ જમીન રાજસ્થાન લેન્ડ રેવેન્યુ એક્ટ, 1956 (Rajasthan Land Revenue Act) હેઠળ ચુતરા રામ નામના વ્યક્તિને ફાળવવામાં આવી હતી.
24 એપ્રિલ 2004ના રોજ ચુતરા રામનું અવસાન થયું હતું. તેમણે કોઈ વસિયતનામું કર્યું ન હતું. તેમના અવસાન બાદ જમીન તેમના ત્રણ પુત્રો ખેતારામ, રામારામ અને લચ્છુરામ વચ્ચે સમાન હિસ્સામાં વહેંચાઈ હતી.
આ પછી આશરે 21 વર્ષ બાદ, 17 એપ્રિલ 2025ના રોજ ખેતારામે પોતાના ભાઈઓ સાથે મળીને આ જમીન મધ્ય પ્રદેશના એક ખરીદદારને વેચી દીધી હતી.
પૌત્રે જમીનના વેચાણ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો
ખેતારામના પુત્ર દેવારામે જમીનના આ વેચાણ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. દેવારામનો દાવો હતો કે જમીનમાં તેનો પણ 1/9 હિસ્સો છે અને તેની મંજૂરી વગર જમીન વેચી શકાય નહીં.
આ મામલો અંતે રાજસ્થાન હાઈકોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. 20 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ હાઈકોર્ટે દેવારામની અપીલ ફગાવી દીધી હતી.
દાદાની મિલકત આપોઆપ પેતૃક સંપત્તિ બનતી નથી
કેસમાં મુખ્ય કાનૂની પ્રશ્ન એ હતો કે દાદાની જમીન પૌત્ર માટે પેતૃક સંપત્તિ (Ancestral Property) ગણાય કે નહીં.
કોર્ટે નોંધ્યું કે દેવારામ એ સાબિત કરી શક્યો નહોતો કે સંબંધિત જમીન હિન્દુ અવિભક્ત પરિવાર (HUF)ની મિલકત હતી અથવા ચુતરા રામે આ જમીન HUFના કર્તા (Karta) તરીકે રાખી હતી.
કોર્ટના તારણ મુજબ, માત્ર દાદા પાસેથી પિતાને અને પછી પરિવારની આગામી પેઢી સુધી મિલકત પહોંચે છે એટલા આધારે તેને આપોઆપ પેતૃક સંપત્તિ કહી શકાય નહીં.
જો મિલકત હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ 8 હેઠળ વારસામાં મળે છે, તો પુત્રને મળેલો હિસ્સો તેની વ્યક્તિગત ક્ષમતામાં પ્રાપ્ત થયેલી મિલકત તરીકે ગણાઈ શકે છે.
પિતાના જીવિત હોવા છતાં પૌત્રનો જન્મસિદ્ધ હક નહીં
આ ચુકાદાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો એ છે કે જો પિતાને દાદાની મિલકત કલમ 8 હેઠળ વારસામાં મળી હોય અને તે મિલકત HUFની હોવાનું સાબિત ન થાય, તો પિતા તેના હિસ્સાના માલિક બને છે.
આવી સ્થિતિમાં પિતા જીવિત હોય ત્યારે પૌત્ર માત્ર જન્મના આધારે તે મિલકત પર પોતાનો હક જતાવી શકતો નથી.
એટલે કે, દાદાની મિલકતમાંથી પિતાને મળેલો હિસ્સો દરેક પરિસ્થિતિમાં પૌત્ર માટે પેતૃક મિલકત બની જાય એવું નથી. મિલકત કઈ રીતે વારસામાં મળી, તેની કાનૂની સ્થિતિ શું હતી અને HUFનો દરજ્જો હતો કે નહીં, તે બાબતો મહત્વપૂર્ણ બને છે.
પૌત્ર સગીર હતો, છતાં દલીલ સ્વીકારાઈ નહીં
દેવારામ તરફથી એવી દલીલ પણ કરવામાં આવી હતી કે જ્યારે તેના દાદાનું અવસાન થયું ત્યારે તે સગીર (Minor) હતો. જોકે, હાઈકોર્ટે આ દલીલને પણ સ્વીકારી નહોતી.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ વારસદાર સગીર હોય તે હકીકતથી વારસાઈની કાનૂની પ્રક્રિયા આપોઆપ બદલાતી નથી. મિલકત કાયદા મુજબ જે રીતે વારસદારોને મળે છે, તે પ્રક્રિયા માત્ર વારસદારની ઉંમરના આધારે અલગ બની જતી નથી.
જમીન વેચવા માટે પૌત્રની મંજૂરી જરૂરી હતી?
આ કેસના સંદર્ભમાં કોર્ટના તારણ મુજબ, જો ખેતારામને જમીન પોતાનો વ્યક્તિગત હિસ્સો તરીકે મળી હતી અને તે HUFની મિલકત હોવાનો પુરાવો નહોતો, તો દેવારામ પિતાના જીવિત હોવા દરમિયાન માત્ર પૌત્ર હોવાના આધારે જમીનના વેચાણ સામે રોક લગાવી શકતો નહોતો.
આથી આ કેસમાં પૌત્રની મંજૂરીને જમીન વેચાણ માટે ફરજિયાત માનવામાં આવી નહોતી.
સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના ચુકાદાનો પણ સંદર્ભ
રાજસ્થાન હાઈકોર્ટે પોતાના નિર્ણય દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટના ઉત્તમ વિ. સૌભાગ સિંહ (Uttam v. Saubhag Singh, 2016) કેસમાં આપવામાં આવેલા સિદ્ધાંતોનો પણ સંદર્ભ લીધો હતો.
સાથે જ કૃષિ જમીનના ખાતેદારી અધિકાર (Tenancy/Khatedari Rights) સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓમાં મહેસૂલી અદાલત (Revenue Court)ની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ હોવાનું સામે આવ્યું હતું.
દેવારામ અગાઉ મહેસૂલી કોર્ટમાં પોતાનો ખાતેદારી અધિકાર સ્થાપિત કરાવી શક્યો ન હતો, જેના કારણે તેની સિવિલ અરજીને પણ મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો.
દરેક દાદાની જમીનનો નિયમ એકસરખો નથી
આ ચુકાદાને આધારે એવું માનવું યોગ્ય નથી કે દરેક કિસ્સામાં પૌત્રને દાદાની જમીન પર કોઈ હક હોતો નથી. મિલકત પેતૃક છે કે સ્વઅર્જિત (Self-Acquired), HUFની છે કે નહીં, દાદાની મિલકત વારસામાં કઈ રીતે મળી અને સંબંધિત દસ્તાવેજો શું કહે છે, તેના આધારે કાનૂની સ્થિતિ બદલાઈ શકે છે.
આથી મિલકતના વારસાઈ કે વેચાણ અંગે વિવાદ હોય તો સંબંધિત દસ્તાવેજો અને પરિવારની મિલકતની કાનૂની સ્થિતિ તપાસ્યા બાદ જ નિષ્ણાત વકીલની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
રાજસ્થાન હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો ખાસ કરીને એવા મિલકત વિવાદોમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે જ્યાં પૌત્ર દાદાની મિલકતને સીધી રીતે પેતૃક સંપત્તિ ગણાવીને પોતાનો જન્મસિદ્ધ હક રજૂ કરે છે.
