નેપાળમાં તાજેતરમાં આવેલા પૂર (Flood) અને ભૂસ્ખલન (Landslide) બાદ મલબામાં ફસાયેલા લોકોને ઘણા દિવસો પછી જીવતા બહાર કાઢવાની ઘટનાઓએ સૌને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા છે. સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે કોઈ વ્યક્તિ મલબાની અંદર ન ખાવાનું મળે, ન પૂરતું પાણી મળે અને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં હોવા છતાં આટલા દિવસો સુધી કેવી રીતે જીવિત રહી શકે?
તાજેતરમાં 64 વર્ષીય ચંદ્રિકા કુમારી શ્રેષ્ઠાને નેપાળના બેત્રાવતી વિસ્તારમાં ધરાશાયી થયેલા મકાનના મલબામાંથી લગભગ 11 દિવસ બાદ જીવતી બહાર કાઢવામાં આવી હતી. બચાવકર્મીઓને તેઓ મલબાની અંદર બનેલી નાની ખાલી જગ્યામાં મળી આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત હાઈડ્રોપાવર (Hydropower) સુરંગોમાં ફસાયેલા કેટલાક લોકોને પણ ઘણા દિવસો બાદ સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવામાં આવ્યા હતા.
આવી ઘટનાઓ પાછળ માનવ શરીરની અદ્ભુત ક્ષમતા કામ કરે છે. જોકે, તેનો અર્થ એ નથી કે કોઈપણ વ્યક્તિ ચોક્કસ સંખ્યાના દિવસો સુધી ખોરાક કે પાણી વિના જીવિત રહી શકે છે.
ખોરાક ન મળે ત્યારે શરીર શું કરે છે?
માનવ શરીરને સતત ઊર્જાની જરૂર પડે છે. જ્યારે બહારથી ખોરાક મળતો નથી ત્યારે શરીર પોતાની અંદર સંગ્રહિત ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કરે છે.
સૌપ્રથમ શરીર લિવરમાં સંગ્રહિત ગ્લાયકોજન (Glycogen)નો ઉપયોગ કરે છે. ગ્લાયકોજન શરીર માટે સરળતાથી ઉપલબ્ધ ઊર્જાનો સ્ત્રોત છે. આશરે 24 કલાક બાદ તેનો સંગ્રહ ઘણો ઘટવા લાગે છે.
ત્યારબાદ શરીર ઊર્જા મેળવવા માટે સંગ્રહિત ચરબી (Fat)નો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કરે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે વ્યક્તિ થોડા સમય સુધી બહારથી ખોરાક ન મળવા છતાં શરીરની મૂળભૂત કામગીરી જાળવી શકે છે.
પરંતુ લાંબા સમય સુધી ખોરાક ન મળતો રહે તો શરીર ઊર્જા માટે સ્નાયુઓ (Muscles)માંથી પણ પ્રોટીનનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કરી શકે છે. પરિણામે વ્યક્તિમાં નબળાઈ, થાક અને સ્નાયુઓનું નુકસાન વધતું જાય છે.
દરેક વ્યક્તિ માટે બચવાની મર્યાદા અલગ હોય છે
કોઈ વ્યક્તિ કેટલા દિવસ સુધી ખોરાક વિના જીવિત રહી શકે તેની કોઈ એક નિશ્ચિત સંખ્યા નથી. વ્યક્તિની ઉંમર, શરીરનું વજન, આરોગ્ય, શરીરમાં રહેલી ચરબી, ઈજા, તાપમાન અને આસપાસની પરિસ્થિતિ જેવા અનેક પરિબળો તેની અસર કરે છે.
જો કોઈ વ્યક્તિનું શરીર પહેલાથી નબળું હોય, તેને ગંભીર ઈજા થઈ હોય અથવા આસપાસનું તાપમાન ખૂબ વધારે કે ખૂબ ઓછું હોય તો જોખમ ઝડપથી વધી શકે છે.
આથી મલબામાં ફસાયેલા વ્યક્તિને લાંબા સમયથી ખોરાક ન મળ્યો હોય એટલા માટે જ તે જીવિત નહીં હોય એવું માનવું યોગ્ય નથી.
પાણીની અછત ખોરાક કરતાં વધુ ઝડપથી જોખમી બની શકે
ખોરાકની સરખામણીએ પાણીની અછત (Dehydration) શરીર માટે વધુ ઝડપથી ગંભીર બની શકે છે. માનવ શરીરમાં પાણી સતત ઓછું થતું રહે છે. પેશાબ, પરસેવો, શ્વાસ અને મળ દ્વારા શરીરમાંથી પાણી બહાર નીકળે છે.
જ્યારે આ પાણીની ભરપાઈ થતી નથી ત્યારે ડિહાઈડ્રેશન શરૂ થાય છે. શરૂઆતમાં તરસ લાગવી, મોઢું સુકાઈ જવું, માથાનો દુખાવો અને નબળાઈ જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.
પાણીની અછત વધે ત્યારે પેશાબ ઓછો થઈ શકે છે, ચક્કર આવવા લાગે છે અને શરીરની કાર્યક્ષમતા ઘટે છે. ગંભીર સ્થિતિમાં વ્યક્તિને મૂંઝવણ (Confusion), બેભાન થવું અને શરીરના મહત્વપૂર્ણ અંગો પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે.
આથી મલબામાં ફસાયેલા વ્યક્તિ માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
મલબામાં ફસાયેલા લોકો કેવી રીતે બચી શકે?
મલબામાં ફસાયેલા વ્યક્તિની પરિસ્થિતિ સામાન્ય ભૂખમરાથી અલગ હોય છે. કેટલીક વખત ધરાશાયી થયેલી ઇમારતના કાટમાળ વચ્ચે નાની ખાલી જગ્યા બની જાય છે. તેને એર પોકેટ (Air Pocket) કહી શકાય.
આવી જગ્યામાં જો શ્વાસ લેવા માટે પૂરતી હવા ઉપલબ્ધ હોય અને વ્યક્તિને ગંભીર ઈજા ન થઈ હોય તો જીવિત રહેવાની સંભાવના વધી શકે છે.
નેપાળમાં ચંદ્રિકા કુમારી શ્રેષ્ઠા પણ મલબાની અંદર આવી જ એક નાની ખાલી જગ્યામાં મળી આવી હતી. આ જગ્યાએ તેમને શ્વાસ લેવા માટે હવા મળી રહી હોવાની શક્યતા છે.
આ ઉપરાંત વ્યક્તિ મલબામાં કેટલી હલનચલન કરે છે તે પણ મહત્વનું બની શકે છે. જો ફસાયેલો વ્યક્તિ ખૂબ જ ઓછું હલનચલન કરે તો શરીરની ઊર્જાનો વપરાશ ઘટી શકે છે. તેનાથી ઉપલબ્ધ ઊર્જા લાંબા સમય સુધી જાળવવામાં મદદ મળી શકે છે.
હવા, તાપમાન અને ઈજા પણ મહત્વની
મલબામાં ફસાયેલા વ્યક્તિ માટે માત્ર ખોરાક અને પાણી જ મહત્વપૂર્ણ નથી. સૌથી પહેલા શ્વાસ લેવા માટે પૂરતી હવા હોવી જરૂરી છે.
જો મલબામાં હવાની અવરજવર ન હોય તો ઓક્સિજન (Oxygen)નું પ્રમાણ ઘટી શકે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ વધી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં જીવિત રહેવું અત્યંત મુશ્કેલ બની શકે છે.
તાપમાન પણ મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. વધારે ગરમીમાં શરીરમાંથી પરસેવા દ્વારા પાણી ઝડપથી ઘટી શકે છે, જ્યારે અત્યંત ઠંડીમાં શરીરને ગરમ રાખવા માટે વધુ ઊર્જાની જરૂર પડે છે.
તે ઉપરાંત માથામાં ઈજા, આંતરિક રક્તસ્રાવ, હાડકાંમાં ગંભીર ફ્રેક્ચર અથવા અન્ય ગંભીર ઈજા હોય તો વ્યક્તિની સ્થિતિ ઝડપથી બગડી શકે છે.
મલબામાંથી મળેલી દરેક વ્યક્તિની પરિસ્થિતિ અલગ હોય છે
નેપાળમાં ઘણા દિવસો બાદ લોકો જીવતા મળવાની ઘટનાઓ ચોક્કસપણે આશ્ચર્યજનક છે, પરંતુ તેને આધારે કોઈ ચોક્કસ ‘સર્વાઇવલ લિમિટ’ નક્કી કરી શકાતી નથી.
દરેક રેસ્ક્યૂ કેસ (Rescue Case)માં પરિસ્થિતિ અલગ હોય છે. ક્યાંક મલબાની અંદર હવાની જગ્યા હોય છે, ક્યાંક પાણીનો કોઈ નાનો સ્ત્રોત મળી શકે છે અને ક્યાંક વ્યક્તિને ગંભીર ઈજા ન થઈ હોવાને કારણે બચવાની સંભાવના રહે છે.
આથી મલબામાં ફસાયેલા વ્યક્તિને ઘણા કલાકો કે દિવસો બાદ પણ જીવિત હોવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં.
રેસ્ક્યૂ ટીમ માટે દરેક ક્ષણ મહત્વપૂર્ણ
આવી ઘટનાઓ એ વાત પણ દર્શાવે છે કે આપત્તિ (Disaster) બાદ શોધ અને બચાવ કામગીરીને વહેલી તકે બંધ ન કરવી કેટલી મહત્વપૂર્ણ છે. મલબાની અંદર વ્યક્તિ જીવિત છે કે નહીં તે બહારથી હંમેશા જાણી શકાય એવું નથી.
જો મલબામાં કોઈ એર પોકેટ બચ્યું હોય તો વ્યક્તિ થોડા સમય સુધી જીવિત રહી શકે છે. તેથી રેસ્ક્યૂ ટીમો અવાજ, હલનચલન, થર્મલ કેમેરા (Thermal Camera), સ્નિફર ડોગ્સ અને અન્ય સાધનોની મદદથી શોધખોળ ચાલુ રાખે છે.
નેપાળમાં લાંબા સમય બાદ જીવતા મળેલા લોકોની ઘટનાઓ માનવ શરીરની મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ સામે લડવાની ક્ષમતાનું ઉદાહરણ છે. પરંતુ સાથે એ પણ યાદ રાખવું જરૂરી છે કે ખોરાકની અછત કરતાં પાણી અને ઓક્સિજનની અછત ઘણી ઝડપથી જીવલેણ બની શકે છે.
અંતે કહી શકાય કે મલબામાંથી કોઈ વ્યક્તિ કેટલા દિવસ સુધી જીવિત રહી શકે તેનો ચોક્કસ જવાબ નથી. હવા, પાણી, તાપમાન, ઈજા અને વ્યક્તિની શારીરિક સ્થિતિ જેવા અનેક પરિબળો નક્કી કરે છે કે તે વ્યક્તિ કેટલો સમય ટકી શકે છે. તેથી રેસ્ક્યૂ ટીમો માટે મલબામાં ફસાયેલા લોકોને શોધવાની દરેક શક્યતા અજમાવવી અત્યંત જરૂરી છે.
નેપાળમાં મલબામાં 11 દિવસ સુધી ફસાયા બાદ લોકો જીવતા કેવી રીતે બચ્યા? જાણો ખોરાક અને પાણી વિના માનવ શરીર કેટલો સમય ટકી શકે અને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં જીવન બચાવવાના વૈજ્ઞાનિક કારણો.
