ભારતમાં લગ્નને હંમેશાં માત્ર બે વ્યક્તિઓનું નહીં પરંતુ બે પરિવારોનું જોડાણ માનવામાં આવ્યું છે. એક સમય હતો જ્યારે લગ્ન માટે છોકરાનો પરિવાર, સ્વભાવ, સંસ્કાર, શિક્ષણ અને નોકરી જેવી બાબતોને મહત્વ આપવામાં આવતું હતું. જોકે, બદલાતા સમય સાથે લગ્નને લઈને લોકોની પસંદગી અને અપેક્ષાઓમાં પણ મોટો ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. ખાસ કરીને મોટા શહેરો અને (Smart Cities)માં હવે (Financial Stability) અને આવકને પણ લગ્ન માટે મહત્વના માપદંડ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા છે.
તાજેતરમાં 1,473 ટેક પ્રોફેશનલ્સ પર કરવામાં આવેલા એક સર્વેમાં લગ્ન અને પુરુષની આવકને લઈને ચોંકાવનારા આંકડા સામે આવ્યા છે. સર્વેમાં સામેલ મોટી સંખ્યાના લોકોએ માન્યું કે લગ્ન માટે તૈયાર ગણાતા પુરુષની વાર્ષિક આવક ઓછામાં ઓછી ₹25 લાખ હોવી જોઈએ.
1,473 પ્રોફેશનલ્સ વચ્ચે થયો સર્વે
આ સર્વે 4થી 11 ઓગસ્ટ દરમિયાન ભારતના 1,473 કામકાજ કરતા પ્રોફેશનલ્સ વચ્ચે કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં લગભગ 78 ટકા લોકો (Global Tech Companies)માં કામ કરતા હતા. આ કારણોસર સર્વેના પરિણામોને ભારતની સમગ્ર વસ્તીની વિચારસરણી તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. તેમ છતાં, આ આંકડા ખાસ કરીને શહેરી અને ટેક ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લોકોની લગ્ન સંબંધિત બદલાતી અપેક્ષાઓની ઝલક આપે છે.
55 ટકા લોકોએ કહ્યું- ₹25 લાખની આવક હોવી જોઈએ
સર્વે સંસ્થા Blindના આંકડા અનુસાર, સર્વેમાં સામેલ કુલ 55 ટકા લોકોએ કહ્યું કે કોઈ પુરુષની વાર્ષિક આવક ₹25 લાખ કે તેથી વધુ હોવી જોઈએ, ત્યાર બાદ તેને લગ્ન માટે (Financially Ready) માનવામાં આવે.
આ આંકડો અવિવાહિત લોકોમાં વધારે જોવા મળ્યો. લગભગ 69 ટકા અવિવાહિત પ્રોફેશનલ્સએ ₹25 લાખની વાર્ષિક આવકને લગ્ન માટે જરૂરી લઘુતમ આવક ગણાવી હતી. બીજી તરફ, લગ્ન કરી ચૂકેલા લોકોમાં આ આંકડો 48 ટકા હતો.
એટલું જ નહીં, સર્વેમાં લગભગ 29 ટકા લોકો એવા પણ હતા, જેમનું માનવું હતું કે લગ્ન માટે પુરુષની વાર્ષિક આવક ₹50 લાખ હોવી જોઈએ.
મહિલાઓ અને પુરુષોની વિચારસરણીમાં કેટલો તફાવત?
પુરુષની આવકને લગ્ન માટે મહત્વ આપવાના મુદ્દે મહિલાઓ અને પુરુષોના જવાબોમાં મોટો તફાવત જોવા મળ્યો નથી.
સર્વે અનુસાર, લગભગ 67 ટકા મહિલાઓએ કહ્યું કે લગ્ન માટે પુરુષની વાર્ષિક આવક ₹25 લાખ કે તેથી વધુ હોવી જોઈએ. જ્યારે 59 ટકા પુરુષોએ પણ આ જ મત વ્યક્ત કર્યો હતો.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે લગ્ન માટે (Financial Expectations) હવે માત્ર એક વર્ગની નહીં પરંતુ સર્વેમાં સામેલ મહિલાઓ અને પુરુષો બંનેમાં જોવા મળી રહી છે.
₹50 લાખની આવક ધરાવતા લોકો કેટલા?
સર્વેમાં સૌથી રસપ્રદ મુદ્દો એ છે કે લોકોની અપેક્ષા અને વાસ્તવિક આવક વચ્ચે મોટો તફાવત છે.
Blindના જણાવ્યા પ્રમાણે, (Income Tax Return)ના આંકડાઓ અનુસાર ભારતમાં વાર્ષિક ₹50 લાખની આવક ધરાવતા ટેક્સપેયર્સની સંખ્યા માત્ર 1 ટકાથી થોડી વધારે છે.
એટલે કે જો 29 ટકા લોકો લગ્ન માટે ₹50 લાખની વાર્ષિક આવકને યોગ્ય માને છે, તો વાસ્તવમાં આવી આવક ધરાવતા લોકોનું પ્રમાણ તેની સરખામણીમાં ઘણું ઓછું છે. આ બાબત લગ્નની અપેક્ષાઓ અને વાસ્તવિક આર્થિક સ્થિતિ વચ્ચેના અંતરને દર્શાવે છે.
લગ્ન બાદ લોકોની વિચારસરણીમાં ફેરફાર?
સર્વેમાં એક રસપ્રદ બાબત એ પણ સામે આવી છે કે લગ્ન કરેલા પ્રોફેશનલ્સની સરખામણીમાં અવિવાહિત લોકો આવકને લઈને વધુ કડક હતા.
અવિવાહિત લોકોમાં 69 ટકા લોકોએ ₹25 લાખની આવકને જરૂરી ગણાવી હતી, જ્યારે લગ્ન કરી ચૂકેલા લોકોમાં માત્ર 48 ટકા લોકોએ આ મત વ્યક્ત કર્યો.
આ પરથી એવું કહી શકાય કે લગ્ન પહેલાં લોકોની (Financial Expectations) વધારે હોઈ શકે છે, જ્યારે લગ્ન બાદ વાસ્તવિક જીવનના અનુભવને કારણે આ વિચારસરણીમાં થોડો ફેરફાર થઈ શકે છે.
માત્ર સેલરી જ નહીં, પ્રોપર્ટી અને લગ્નનો ખર્ચ પણ મહત્વનો
સર્વેમાં માત્ર પુરુષની આવક વિશે જ પ્રશ્નો પૂછવામાં આવ્યા નહોતા. લગ્નમાં થતા આર્થિક વ્યવહારો અંગે પણ લોકોને સવાલ કરવામાં આવ્યા હતા.
લોકોને પૂછવામાં આવ્યું કે તેમના લગ્ન અથવા તેમના કોઈ નજીકના વ્યક્તિના લગ્નમાં છોકરીના પરિવાર તરફથી પૈસા, જ્વેલરી, કાર, પ્રોપર્ટી અથવા લગ્નનો ખર્ચ જેવી કોઈ વસ્તુ આપવામાં આવી હતી કે નહીં.
આ પ્રશ્નના જવાબમાં લગભગ 51 ટકા લોકોએ હા કહ્યું હતું.
આમાંથી લગભગ 20 ટકા લોકોએ જણાવ્યું કે લગ્નમાં ₹25 લાખ કે તેથી વધુ રકમ અથવા પ્રોપર્ટી આપવામાં આવી હતી. જ્યારે લગભગ 10 ટકા લોકોએ ₹1 કરોડ સુધીની રકમ અથવા સંપત્તિ આપવાની વાત જણાવી હતી.
દહેજને લઈને પણ સામે આવ્યા ચોંકાવનારા આંકડા
સર્વેમાં દહેજ (Dowry) અંગે પણ મહિલાઓ અને પુરુષોના જવાબ લેવામાં આવ્યા હતા. આ મુદ્દે બંને તરફથી મળેલા જવાબોમાં તફાવત જોવા મળ્યો.
લગભગ 67 ટકા મહિલાઓએ દહેજ આપવાની વાત સ્વીકારી હતી, જ્યારે 50 ટકા પુરુષોએ પણ આવો જવાબ આપ્યો હતો.
જોકે, આ આંકડાઓને દહેજ પ્રથાની સીધી સ્વીકૃતિ તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. ભારતમાં દહેજ લેવું કે આપવું કાયદેસર રીતે પ્રતિબંધિત છે. ઘણી વખત લગ્નમાં આપવામાં આવતા પૈસા, ભેટો અથવા અન્ય ખર્ચને લોકો દહેજના બદલે (Wedding Expenses) અથવા (Gifts) તરીકે પણ વર્ણવે છે.
ભારતમાં દહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1961 (Dowry Prohibition Act, 1961) હેઠળ દહેજ લેવું-આપવું ગેરકાયદેસર છે.
બદલાઈ રહી છે લગ્નની વ્યાખ્યા?
આ સર્વેના આંકડાઓ એક મહત્વપૂર્ણ સામાજિક ફેરફાર તરફ ઈશારો કરે છે. આજના સમયમાં શિક્ષણ, કારકિર્દી, જીવનશૈલી અને વધતા ખર્ચને કારણે લગ્ન માટે આર્થિક સ્થિરતા પહેલાં કરતાં વધુ મહત્વની બની રહી છે.
ખાસ કરીને ટેક અને કોર્પોરેટ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લોકોમાં ઊંચી આવકને (Financial Security), ઘર, જીવનશૈલી અને ભવિષ્યની જવાબદારીઓ સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે.
જોકે, ₹25 લાખ કે ₹50 લાખની આવકને લગ્ન માટે જરૂરી ગણાવવી એ માત્ર આ સર્વેમાં સામેલ લોકોની વિચારસરણી છે. તેને સમગ્ર ભારતના લગ્ન બજાર અથવા તમામ ભારતીય પરિવારોની અપેક્ષા તરીકે જોવી યોગ્ય નથી.
લગ્નજીવનમાં આવક ઉપરાંત સ્વભાવ, પરસ્પર સમજણ, વિશ્વાસ, જવાબદારી, મૂલ્યો અને એકબીજાને સાથ આપવાની ક્ષમતા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી આ સર્વે બદલાતા શહેરી અને ટેક પ્રોફેશનલ્સના એક વર્ગની વિચારસરણીને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ સંકેત આપે છે.
