દુનિયાભરમાં કરન્સીની કિંમત કોઈ એક વ્યક્તિ કે સંસ્થા નક્કી કરતી નથી. આ આખી પ્રક્રિયા પાછળ ગ્લોબલ ફોરેક્સ માર્કેટ (Forex Market) અને અર્થતંત્રના અનેક પરિબળો કામ કરે છે. ચાલો સમજીએ કરન્સી માર્કેટનું આખું ગણિત.
ફોરેક્સ માર્કેટ શું છે?
ફોરેક્સ માર્કેટ દુનિયાનું સૌથી મોટું અને વિકેન્દ્રિત બજાર છે. અહીં રોજ ટ્રિલિયન ડોલરનો કારોબાર થાય છે. આ બજારમાં જ વિવિધ દેશોની કરન્સીની ખરીદી અને વેચાણ થાય છે, જે તેની કિંમત નક્કી કરે છે.
ડિમાન્ડ અને સપ્લાયનો ખેલ
કરન્સીની વેલ્યુ નક્કી કરવાનો મુખ્ય સિદ્ધાંત માંગ (Demand) અને પુરવઠો (Supply) છે:
-
જો કોઈ દેશની કરન્સીની માંગ વધે, તો તેની વેલ્યુ મજબૂત થાય છે.
-
જો માંગ ઘટે અથવા દેશ વધુ નોટો છાપે, તો કરન્સીની વેલ્યુ ઘટે છે.
કરન્સી નક્કી કરવાની બે પદ્ધતિઓ
દુનિયામાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારની સિસ્ટમ જોવા મળે છે:
-
ફ્લોટિંગ એક્સચેન્જ રેટ: મોટાભાગના દેશો (ભારત સહિત) આ પદ્ધતિ અપનાવે છે. જેમાં બજાર પોતે રેટ નક્કી કરે છે.
-
પેગ્ડ સિસ્ટમ (Pegged System): સાઉદી અરેબિયા જેવા દેશો પોતાની કરન્સીને ડોલર સાથે જોડી રાખે છે, જેથી તેની કિંમત સ્થિર રહે.
“જ્યારે અમેરિકામાં વ્યાજ દરો વધે છે, ત્યારે દુનિયાભરમાં ડોલરની માંગ વધે છે અને અન્ય કરન્સી નબળી પડે છે.”
સેન્ટ્રલ બેંક અને RBI ની ભૂમિકા
શું તમે જાણો છો કે RBI રૂપિયાની કિંમત નક્કી નથી કરતી?
-
ભારતમાં રૂપિયો ફ્લોટિંગ સિસ્ટમ પર ચાલે છે.
-
RBI સીધી કિંમત નક્કી નથી કરતી, પણ જ્યારે રૂપિયો વધુ ઘટવા લાગે ત્યારે બજારમાં હસ્તક્ષેપ કરે છે.
-
તે બજારમાં ડોલર વેચીને અથવા ખરીદીને રૂપિયાની સ્થિરતા જાળવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
કયા પરિબળો અસર કરે છે?
-
વ્યાજ દર: જે દેશમાં વ્યાજ દર વધુ હોય ત્યાં વિદેશી રોકાણ વધે છે અને કરન્સી મજબૂત થાય છે.
-
મોંઘવારી: જો દેશમાં મોંઘવારી વધે, તો કરન્સીની ખરીદશક્તિ ઘટે છે.
-
વેપાર સંતુલન: જો કોઈ દેશ નિકાસ (Export) વધુ કરે, તો તેની કરન્સીની માંગ વધે છે.
