highcourt : સંયુક્ત પરિવારની પૈતૃક મિલકતોના અધિકાર ત્યાગ (Relinquishment) અંગે બોમ્બે હાઈકોર્ટે (bombay highcourt) અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે સહ-વારસદાર (Co-owner) કોઈ લેખિત દસ્તાવેજ બનાવ્યા કે તેની સત્તાવાર નોંધણી (રજીસ્ટ્રેશન) કરાવ્યા વિના પણ અન્ય સહ-માલિકની તરફેણમાં મૌખિક રીતે પોતાના પૂર્વજોની મિલકતમાંથી હિસ્સો જતો કરી શકે છે.
જોકે, અદાલતે એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આવો મૌખિક ત્યાગ થયો હોવાનો દાવો કરનાર પક્ષકારે તે નક્કર પુરાવા સાથે સાબિત કરવો પડશે. માત્ર મહેસૂલી રેકોર્ડ (Revenue Record) માંથી નામ કમી કરાવવાના સોગંદનામાને મિલકત હકનો ત્યાગ માની શકાય નહીં.
મુખ્ય મુદ્દા (Highlights):
-
સંયુક્ત પરિવારની પૂર્વજોની મિલકતમાં હિસ્સો છોડવા લેખિત કે રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ ફરજિયાત નથી; મૌખિક ત્યાગ કાયદેસર માન્ય છે.
-
મૌખિક રીતે હિસ્સો છોડાયો હોવાનો દાવો કરનાર વ્યક્તિએ અદાલત સમક્ષ પુરાવા સાથે તે સાબિત કરવું પડશે.
-
ફક્ત રેવન્યુ રેકોર્ડમાંથી નામ કમી કરવા માટે આપેલી સંમતિને મિલકત હક જતો કર્યા બરાબર ગણી શકાય નહીં.
-
આ સિદ્ધાંત માત્ર સંયુક્ત કુટુંબની પૈતૃક મિલકતને જ લાગુ પડે છે, સ્વ-ઉપાર્જિત (Self-acquired) મિલકતને નહીં.
-
બોમ્બે હાઇકોર્ટે બહેનને 1/3 હિસ્સો આપવાના અગાઉના નિર્ણયને પડકારતી ભાઈની બીજી અપીલ ફગાવી દીધી.
બોમ્બે હાઈકોર્ટના ચુકાદાના મુખ્ય પાસાં:
શું હતો સમગ્ર મામલો?
ન્યાયાધીશ સંદીપ વી. માર્ને સમક્ષ એક અરજદાર ભાઈ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી બીજી અપીલની સુનાવણી ચાલી રહી હતી. અરજદારે દાવો કર્યો હતો કે તેની બહેને પૂર્વજોની મિલકતમાં રહેલો પોતાનો હક મૌખિક રીતે છોડી દીધો હતો, જેથી નીચેની કોર્ટે બહેનને પૈતૃક મિલકતમાં 1/3 હિસ્સો આપવાનો જે આદેશ કર્યો છે તે રદ્દ થવો જોઈએ.
અદાલતે અપીલ કેમ ફગાવી દીધી?
હાઈકોર્ટે આ કેસના ત્રણ મુખ્ય પ્રશ્નો પર ચર્ચા કરી:
-
સ્વ-ઉપાર્જિત વિરુદ્ધ પૈતૃક મિલકત: કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે સંયુક્ત પરિવારની પૂર્વજોની મિલકતમાં મૌખિક ત્યાગ શક્ય છે, પરંતુ સ્વ-પ્રાપ્ત મિલકતોમાં આ લાગુ થતું નથી.
-
સોગંદનામાનું અર્થઘટન: બહેને મહેસૂલી નોંધમાંથી નામ કાઢવા સોગંદનામું કર્યું હતું. અદાલતે અવલોકન કર્યું કે સરકારી ચોપડેથી માત્ર નામ કમી કરાવવું એ હક છોડવાનો ઇરાદો દર્શાવતું નથી.
-
અન્ય ભાગીદારની સંમતિ: બહેને પિતરાઈ ભાઈને સર્વે ગેટ નં. 28 ફાળવવા સંમતિ આપી હતી, જેનો અર્થ એ નથી કે તેણે પોતાના એકમના હિસ્સામાંથી સંપૂર્ણ અધિકાર જતો કરી દીધો છે.
અરજદાર પક્ષ બહેને મૌખિક રીતે હિસ્સો છોડી દીધો હોવાની બાબત યોગ્ય રીતે સાબિત કરી શક્યો ન હોવાથી બોમ્બે હાઈકોર્ટે અગાઉના આદેશમાં દખલ કરવાનો ઇનકાર કરી અપીલ ફગાવી દીધી હતી.
