દેશમાં લોકશાહીના સૌથી મોટા પર્વ એટલે કે ચૂંટણીનું નિષ્પક્ષ સંચાલન કરવાની જવાબદારી ચૂંટણી પંચ (ECI) ના શિરે હોય છે. ત્રણ સભ્યોની આ બંધારણીય સંસ્થા સામાન્ય રીતે એક સુરમાં નિર્ણયો લે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. પરંતુ શું ચૂંટણી પંચની અંદર હંમેશાં સર્વસંમતિથી જ નિર્ણયો લેવાયા છે? વાસ્તવિકતામાં એવું નથી.
તાજેતરમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર અને ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ તથા વિવેક જોશી વચ્ચે મતદાર યાદી સુધારણા (SIR) અને ડેટાબેઝ હેન્ડલિંગ મામલે થયેલી ઔપચારિક આપત્તિઓએ આ મુદ્દાને ફરી ચર્ચામાં લાવી દીધો છે. જોકે, ચૂંટણી પંચના ઈતિહાસમાં આ પ્રકારનો આંતરિક ટકરાવ પ્રથમવાર નથી બન્યો. ભૂતકાળમાં પણ દેશના લોકતંત્રને હચમચાવી દેનારા આવા મોટા મતભેદો સામે આવી ચૂક્યા છે.
1. ટી.એન. શેષન વિરુદ્ધ એમ.એસ. ગિલ અને જી.વી.જી. કૃષ્ણામૂર્તિ (1990નો દાયકો)
ચૂંટણી પંચની સત્તાઓને નવી ઓળખ આપનારા પૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) ટી.એન. શેષન પોતાની કડકાઈ અને નીડરતા માટે જાણીતા હતા:
-
એક સભ્યમાંથી બહુ-સદસ્યીય પંચ: ઓક્ટોબર 1993માં રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા પંચમાં બે નવા કમિશનરો—એમ.એસ. ગિલ અને જી.વી.જી. કૃષ્ણામૂર્તિની નિમણૂક કરવામાં આવી, જેનાથી પંચ બહુ-સદસ્યીય બન્યું. શેષને આ નિર્ણયને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો.
-
સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો (1995): સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી કે બંધારણ બહુ-સદસ્યીય પંચની કલ્પના કરે છે અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો માત્ર ઔપચારિક સભ્યો નથી. જો ત્રણેય સભ્યો વચ્ચે મતભેદ હોય, તો બહુમતી (Majority) નો નિર્ણય માન્ય ગણાશે.
-
શેષન સામે ગંભીર આક્ષેપો: વર્ષ 1995માં એમ.એસ. ગિલે આરોપ લગાવ્યો હતો કે શેષન તેમને મીટિંગોમાં બોલાવતા નથી, મહત્વના દસ્તાવેજો બતાવતા નથી અને એકતરફી નિર્ણયો લે છે. ગિલે ત્યાં સુધી કહ્યું હતું કે, “મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એવું વર્તન કરે છે જાણે અમારું કોઈ અસ્તિત્વ જ ન હોય.”
2. એન. ગોપાલાસ્વામી વિરુદ્ધ નવીન ચાવલા (2009): સહયોગીને હટાવવાની ભલામણ
આ ભારતીય ચૂંટણી પંચના ઈતિહાસનો સૌથી અસાધારણ અને અભૂતપૂર્વ કેસ હતો:
-
કમિશનરને પદ પરથી હટાવવાની માંગ: જાન્યુઆરી 2009માં તત્કાલીન સીઈસી એન. ગોપાલાસ્વામીએ રાષ્ટ્રપતિ પ્રતિભા પાટીલને પત્ર લખીને પોતાના સાથી ચૂંટણી કમિશનર નવીન ચાવલાને પદ પરથી હટાવવાની ભલામણ કરી દીધી હતી.
-
પક્ષપાતના આરોપો: ગોપાલાસ્વામીએ આક્ષેપ કર્યો હતો કે નવીન ચાવલા એક ચોક્કસ રાજકીય પક્ષના હિતમાં પક્ષપાતી રીતે કામ કરી રહ્યા છે.
-
રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા ભલામણ અસ્વીકાર: આ ભલામણ લોકસભા ચૂંટણીના થોડા મહિનાઓ પહેલાં જ આવી હતી. જોકે, કેન્દ્ર સરકારની સલાહ બાદ રાષ્ટ્રપતિએ આ ભલામણ ફગાવી દીધી હતી અને એપ્રિલ 2009માં નવીન ચાવલા દેશના નવા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર બન્યા હતા.
3. PM મોદી-શાહને ક્લીન ચિટ અને અશોક લવાસાની અસહમતિ (2019)
2019ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન આચારસંહિતા (Model Code of Conduct) ના ભંગ મામલે મોટો વિવાદ ઊભો થયો હતો:
-
ક્લીન ચિટ સામે વાંધો: વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને તત્કાલીન ભાજપ અધ્યક્ષ અમિત શાહ સામે ચૂંટણી આચારસંહિતા ભંગની ફરિયાદોમાં પંચની બહુમતીએ તેમને ક્લીન ચિટ આપી હતી. પરંતુ ચૂંટણી કમિશનર અશોક લવાસાનો અભિપ્રાય સાથી કમિશનરો કરતાં તદ્દન અલગ હતો.
-
મીટિંગોનો બહિષ્કાર: લવાસાએ માંગ કરી હતી કે તેમનો અસહમતિપૂર્ણ મત (Dissent note) સત્તાવાર આદેશોમાં સામેલ કરવામાં આવે. માંગ સ્વીકારવામાં ન આવતાં તેમણે આચારસંહિતા સંબંધિત બેઠકોમાં હાજરી આપવાનું બંધ કરી દીધું હતું.
-
2-1 ની બહુમતીનો નિર્ણય: 21 મે 2019ના રોજ ચૂંટણી પંચે 2-1 ની બહુમતીથી નિર્ણય લીધો કે સભ્યોનો અસહમતિ દર્શાવતો મત માત્ર આંતરિક ફાઇલમાં નોંધાશે, પરંતુ તેને સાર્વજનિક આદેશનો ભાગ બનાવવામાં નહીં આવે.
બહુમતીથી નિર્ણય: બંધારણીય પ્રક્રિયા કે વિવાદનું મૂળ?
ત્રણ સભ્યોની વ્યવસ્થામાં દરેક કમિશનરનો સમાન મતાધિકાર છે અને બહુમતીથી નિર્ણયો લેવાની જોગવાઈ છે. તેથી સભ્યો વચ્ચે જુદા-જુદા મંતવ્યો કે અસહમતિ હોવી એ ગેરબંધારણીય કે અસામાન્ય નથી.
પરંતુ જ્યારે આ આંતરિક મતભેદો પંચની સ્વાયત્તતા, પારદર્શિતા કે વહીવટી સંતુલનને અસર કરવા લાગે છે, ત્યારે દેશના લોકશાહી ઢાંચા સામે ગંભીર સવાલો ઊભા થવા સ્વાભાવિક છે.
