africa : સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા (UNGA) એ વિશ્વના નકશાના સંદર્ભમાં એક ઐતિહાસિક પ્રસ્તાવને બહુમતીથી મંજૂરી આપી દીધી છે. સદીઓ જૂના ‘મર્કેટર પ્રોજેક્શન’ (Mercator Projection) ની જગ્યાએ હવે મહાદ્વીપોનું સાચું કદ અને પ્રમાણ દર્શાવતા ‘ઇક્વલ અર્થ’ (Equal Earth) નકશાના ઉપયોગને પ્રોત્સાહિત કરવાનો ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો છે.
પશ્ચિમ આફ્રિકન દેશ ટોગો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા આ પ્રસ્તાવને આફ્રિકન યુનિયનના દેશોનું વ્યાપક સમર્થન મળ્યું હતું. મતદાન દરમિયાન 164 દેશોએ પ્રસ્તાવની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું, જ્યારે સમગ્ર વિશ્વમાં એકમાત્ર અમેરિકાએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો.
મુખ્ય મુદ્દા (Highlights):
-
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ આફ્રિકા સહિતના ખંડોનું વાસ્તવિક કદ દર્શાવતા ‘ઇક્વલ અર્થ’ નકશાના ઉપયોગને સમર્થન આપ્યું.
-
ટોગોના આ પ્રસ્તાવની તરફેણમાં 164 દેશોએ વોટ આપ્યો; અમેરિકા વિરોધ કરનારો એકમાત્ર દેશ રહ્યો.
-
યુક્રેન, સર્બિયા, મોલ્દોવા, જ્યોર્જિયા, એસ્ટોનિયા અને લિથુઆનિયા મતદાનથી દૂર રહ્યા.
-
16મી સદીથી ચાલતા પરંપરાગત મર્કેટર નકશામાં આફ્રિકા અને ગ્રીનલેન્ડ સમાન કદના દેખાતા હતા, જ્યારે વાસ્તવમાં આફ્રિકા ગ્રીનલેન્ડ કરતાં 14 ગણું મોટું છે.
-
નવા નકશાથી ભૂગોળ શિક્ષણ અને સામાન્ય જનતામાં વિશ્વના ખંડોના વાસ્તવિક આકાર અંગે સચોટ સમજ કેળવાશે.
-
સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ પ્રસ્તાવ જૂના નકશા પર પ્રતિબંધ નથી લગાવતો, પરંતુ સાચા પ્રમાણવાળા નકશાના ઉપયોગને પ્રોત્સાહિત કરે છે.
મર્કેટર પ્રોજેક્શન વિરુદ્ધ ઇક્વલ અર્થ નકશો: મુખ્ય તફાવત:
| પરિમાણ / પાસું | પરંપરાગત મર્કેટર નકશો (Mercator) | નવો ‘ઇક્વલ અર્થ’ નકશો (Equal Earth) |
| શરૂઆત / નિર્માણ | 16મી સદી (ગેરાડસ મર્કેટર દ્વારા) | આધુનિક કાર્ટોગ્રાફી ડિઝાઇન |
| મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય | યુરોપિયન ખલાસીઓ માટે સમુદ્રી નેવિગેશન | તમામ ખંડોના ક્ષેત્રફળનું સાચું અને સમાન પ્રમાણ દર્શાવવું |
| આફ્રિકા વિ. ગ્રીનલેન્ડ | બંને લગભગ સરખા કદના દેખાય છે | આફ્રિકા ગ્રીનલેન્ડ કરતાં 14 ગણું મોટું દેખાય છે |
| ધ્રુવીય પ્રદેશોનું કદ | ઉત્તરીય દેશો (યુરોપ/યુએસ) અવાસ્તવિક રીતે ઘણા મોટા દેખાય છે | વિષુવવૃત્તીય અને ધ્રુવીય પ્રદેશો સાચા અનુપાતમાં દર્શાવાય છે |
| યુએનનું વલણ | સદીઓથી શિક્ષણમાં પ્રચલિત પણ ભ્રામક | યુએન દ્વારા સંસ્થાઓ અને સરકારોને અપનાવવાની ભલામણ |
‘નકશા દુનિયાને સમજવાની રીત નક્કી કરે છે’
મતદાન પૂર્વે પ્રસ્તાવની તરફેણ કરતાં ટોગોના વિદેશ મંત્રી રોબર્ટ ડુસીએ જણાવ્યું કે:
“નકશા માત્ર ભૂગોળ નથી, પરંતુ વિશ્વ વિશેની આપણી સામાજિક અને માનસિક સમજને આકાર આપે છે. તે શિક્ષણની દિશા નક્કી કરે છે અને લોકોની સામૂહિક વિચારસરણીને પ્રભાવિત કરે છે. આફ્રિકાના સાચા કદ અને મહત્વને વિશ્વ સમક્ષ યોગ્ય રીતે મૂકવું અનિવાર્ય હતું.”
ફ્રાન્સના વિદેશ મંત્રી જીન-નોએલ બેરોએ પણ આ પગલાનું સ્વાગત કરતાં જણાવ્યું કે, નકશો બદલવાથી જમીની હકીકત નથી બદલાતી, પરંતુ દુનિયાને અસત્ય કે વિકૃત રીતે દર્શાવતી પદ્ધતિ સુધારવી એ પણ સચ્ચાઈ તરફનું મોટું ડગલું છે.
મર્કેટર નકશાની વિકૃતિઓ અને નવી દિશા
1569 માં તૈયાર થયેલો મર્કેટર નકશો સમુદ્રી જહાજોને સીધી દિશા બતાવવા માટે ઉત્તમ હતો, પરંતુ ગોળાકાર પૃથ્વીને સપાટ કાગળ પર દર્શાવવાના પ્રયાસમાં ધ્રુવો નજીકના વિસ્તારો (જેમ કે ઉત્તર અમેરિકા, ગ્રીનલેન્ડ અને યુરોપ) તેના વાસ્તવિક કદ કરતાં ઘણા વિશાળ દેખાવા લાગ્યા, જ્યારે વિષુવવૃત્ત નજીકનો આફ્રિકા અને દક્ષિણ અમેરિકાનો વિશાળ ભૂભાગ અન્યાયી રીતે નાનો દર્શાવવામાં આવ્યો.
આફ્રિકન દેશોના વર્ષોના સંઘર્ષ બાદ પસાર થયેલો આ પ્રસ્તાવ વૈશ્વિક સ્તરે ઐતિહાસિક ભૌગોલિક સુધારા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
