ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ની પ્રક્રિયાને લઈને દેશભરમાં રાજકીય ગરમાવો જોવા મળી રહ્યો છે. વિપક્ષી પક્ષો તરફથી એવો આક્ષેપ કરવામાં આવી રહ્યો છે કે ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી ૧૩ કરોડથી વધુ મતદારોના નામ મનસ્વી રીતે કાપી નાખવામાં આવ્યા છે. જોકે, આ ગંભીર ચર્ચા વચ્ચે જાણીતા અર્થશાસ્ત્રી સુરજીત ભલ્લા (Surjit Bhalla) એ પોતાના વિગતવાર ડેટા એનાલિસિસમાં મોટો ખુલાસો કરતાં દાવો કર્યો છે કે વાસ્તવમાં જે રાજ્યોમાં પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ચૂકી છે, ત્યાં આશરે ૭૦ લાખ જેટલા પાત્ર મતદારોના નામ કોઈ સ્પષ્ટ કારણ વિના યાદીમાંથી બહાર રહી ગયા હોવાનો અંદાજ છે.
૧૭ ઓક્ટોબરના રોજ પોતાના એક બ્લોગ પોસ્ટમાં તેમણે સરકારી વસ્તી ગણતરી, જન્મ-મરણના સત્તાવાર ડેટા અને વોટર રજીસ્ટ્રેશનના આંકડાઓને ટાંકીને આ ગણતરી રજૂ કરી છે.
૧૩ કરોડના આંકડાનું સાચું ગણિત શું છે?
રાજકીય પક્ષો જે ૧૩.૩૭ કરોડ નામો હટાવવાનો મુદ્દો ઉઠાવી રહ્યા છે, તેના સંદર્ભમાં ભલ્લાએ સ્પષ્ટતા કરી છે:
-
ડ્રાફ્ટ સ્તર પર હટાવાયેલા નામ: ચૂંટણી પંચના ત્રણ તબક્કા દરમિયાન ડ્રાફ્ટ વોટર લિસ્ટમાંથી કુલ ૧૩.૩૭ કરોડ નામ હટાવાયા હતા. જેમાં બીજા તબક્કાના બિહાર સહિત ૧૨ રાજ્યોમાંથી ૭.૨૨ કરોડ અને ત્રીજા તબક્કાના ૧૭ રાજ્યોમાંથી ૬.૧૫ કરોડ નામ સામેલ હતા.
-
વાજબી કારણોથી હટાવાયેલા નામો: રોઇટર્સના ડેટા અનુસાર, આ યાદીમાં ૨.૮ કરોડ મૃત્યુ પામેલા લોકો, ૬.૩ કરોડ અન્ય સ્થળે કાયમી સ્થળાંતર કરી ગયેલા લોકો, ૧ કરોડ ડુપ્લિકેટ (બેવડા) નામ અને ૩ કરોડ એવા લોકો હતા જેમના સરનામે ખરાઈ થઈ શકી નહોતી.
-
ગેરકાયદેસર કપાત નથી: આ તમામ નામો નિયમો મુજબ યોગ્ય કારણોસર હટાવવામાં આવ્યા હતા, તેથી આ સમગ્ર ૧૩ કરોડના આંકડાને ગેરકાયદેસર કે અયોગ્ય ગણાવી શકાય નહીં.
૭૦ લાખ પાત્ર મતદારોનો ‘શોર્ટફોલ’ કેવી રીતે ગણ્યો?
સુરજીત ભલ્લાએ વસ્તીશાસ્ત્ર અને રજીસ્ટ્રેશન રેટના આધારે ગાણિતિક મોડેલ રજૂ કર્યું છે:
-
દેશની પુખ્ત વસ્તી: વર્ષ ૨૦૨૬ ના મધ્ય સુધીમાં ભારતમાં ૧૮ વર્ષથી વધુ ઉંમરની પુખ્ત વસ્તી અંદાજે ૧૦૦.૮ કરોડ હોવાનો અંદાજ છે.
-
સ્વૈચ્છિક નોંધણી: ભારતમાં મતદાન માટે નામ નોંધાવવું ફરજિયાત નથી. અંદાજે ૭.૫% પુખ્ત લોકો ક્યારેય નામ નોંધાવતા નથી અને વૃદ્ધ વયસ્કોની ૧% ગણતરી ઉમેરતાં કુલ ૮.૫% લોકો નોન-રજિસ્ટર્ડ રહે છે. આ હિસાબે દેશની આદર્શ યાદીમાં ૯૨.૨ કરોડ મતદારો હોવા જોઈએ.
-
૯ મોટા રાજ્યોની ગણતરી: જે ૯ મોટા રાજ્યોમાં ફાઈનલ લિસ્ટ જાહેર થઈ ચૂક્યું છે, ત્યાં આ મોડેલ મુજબ ૫૩.૫૧ કરોડ નામ હોવા જોઈતા હતા, જેની સામે અંતિમ યાદીમાં ૫૨.૭૮ કરોડ નામ સામેલ છે. એટલે કે અંદાજે ૭૩ લાખ નામોની ઘટ (Shortfall) જોવા મળે છે.
-
૭૦ લાખ પાત્ર મતદારો: આ ૭૩ લાખમાંથી ૫ લાખ જેટલા ગેરકાયદે ઘૂસણખોરો કે બિન-નાગરિકોના કાયદેસર હટાવાયેલા નામો બાદ કરતાં પણ આશરે ૭૦ લાખ પાત્ર નાગરિકો એવા છે જેમના નામ કોઈ સ્પષ્ટ કારણ વગર યાદીમાંથી બહાર રહી ગયા હોઈ શકે છે.
‘દર ૧૦૦ માંથી ૧ કરતાં પણ ઓછો, પણ નાનો આંકડો નથી’
ભલ્લાએ તારણ કાઢતાં નોંધ્યું હતું કે રાજકીય હેડલાઇન્સમાં એવું દર્શાવવામાં આવી રહ્યું છે કે જાણે દર ૭ માંથી ૧ વ્યક્તિનું નામ કાપી નંખાયું છે, જે વાસ્તવિકતાથી તદ્દન વિપરીત છે. વાસ્તવમાં આ પ્રમાણ દર ૧૦૦ પુખ્ત નાગરિકોએ ૧ કરતાં પણ ઓછું (૭૦ લાખ) છે.
તેમ છતાં, તેમણે સ્વીકાર્યું કે જે નાગરિકોના નામ મતદાર યાદીમાંથી કારણ વગર કપાયા છે, તેમના માટે આ એક અત્યંત ગંભીર બાબત છે. લોકશાહીમાં કોઈપણ સાચા અને પાત્ર મતદારનો મતાધિકાર છીનવાવો ન જોઈએ અને ચૂંટણી પંચે આ ત્રુટિઓને સુધારીને પારદર્શિતા જાળવવી જોઈએ.
નોંધનીય છે કે આ ગણતરી અર્થશાસ્ત્રી સુરજીત ભલ્લાનું સ્વતંત્ર આંકડાકીય વિશ્લેષણ છે, ચૂંટણી પંચ દ્વારા જારી કરાયેલો કોઈ સત્તાવાર ડેટા નથી.
