ડિજિટલ ભારતમાં સામાન્ય નાગરિકથી લઈને મોટા વેપારીઓ સુધી ચુકવણીનું સૌથી લોકપ્રિય માધ્યમ બનેલા UPI (યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ) પર ચાર્જ લાગવાની અટકળો પર કેન્દ્ર સરકારે પૂર્ણવિરામ મૂક્યું છે. કેન્દ્રીય નાણાં મંત્રાલયે એક સત્તાવાર નોટિફિકેશન બહાર પાડીને સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપ્યો છે કે બેંકો અને પેમેન્ટ સિસ્ટમ પ્રોવાઇડર્સ ₹2,000 સુધીના UPI પેમેન્ટ તેમજ RuPay ડેબિટ કાર્ડ પેમેન્ટ પર કોઈપણ પ્રકારનો ચાર્જ વસૂલી શકશે નહીં.
આ નિર્ણયથી દેશના કરોડો સામાન્ય વપરાશકર્તાઓ અને નાના વેપારીઓને મોટી રાહત મળી છે. જોકે, મોટા મૂલ્યના કોમર્શિયલ વ્યવહારો માટે ભવિષ્યમાં ચાર્જ વસૂલવાની વ્યવસ્થા ગોઠવાઈ શકે તેવા સ્પષ્ટ સંકેતો મળ્યા છે.
₹2,000 સુધીના વ્યવહારો સુરક્ષિત: આંકડા શું કહે છે?
સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સામાન્ય લોકો વચ્ચે થતાં તમામ P2P (વ્યક્તિથી વ્યક્તિ) વ્યવહારો અને નાના મૂલ્યના પેમેન્ટ્સ સંપૂર્ણપણે નિઃશુલ્ક રહેશે:
-
માત્ર 4% ટ્રાન્ઝેક્શન ₹2,000 થી વધુ: નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન પર્સન-ટુ-મર્ચન્ટ (P2M) વચ્ચે થયેલા કુલ વ્યવહારોમાંથી માત્ર 4% ટ્રાન્ઝેક્શન જ ₹2,000 કરતાં વધુ રકમના હતા.
-
66% મૂલ્યનો હિસ્સો: જોકે, આ માત્ર 4% મોટા વ્યવહારો મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ કુલ UPI પેમેન્ટના આશરે બે તૃતીયાંશ (લગભગ 66%) હિસ્સો ધરાવે છે.
-
કુલ વ્યાપ: નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં સમગ્ર દેશમાં ₹314 લાખ કરોડના મૂલ્યના 24,000 કરોડથી પણ વધુ UPI વ્યવહારો નોંધાયા હતા.
કાયદાકીય સુધારો અને વિવાદની શરૂઆત
સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલા ટેક્સેશન એન્ડ અધર લોઝ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026 દ્વારા પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ, 2007ની કલમ 10A માં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો:
-
જૂનો નિયમ: અગાઉ ઇન્કમ ટેક્સ એક્ટની કલમ 269SU હેઠળ ₹50 કરોડથી વધુ વાર્ષિક ટર્નઓવર ધરાવતા મોટા વેપારીઓ માટે પણ ઇલેક્ટ્રોનિક પેમેન્ટ્સ પર બેંક ચાર્જ સંપૂર્ણપણે માફ હતો.
-
નવો માર્ગ: આ કાયદાકીય સુધારા બાદ એમેઝોન અને ફ્લિપકાર્ટ જેવા વિશાળ ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ અને મોટા વેપારીઓ પાસેથી મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) વસૂલવાનો રસ્તો ખૂલ્યો હતો.
-
નાણાં મંત્રાલયની સ્પષ્ટતા: સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ સુધારો સામાન્ય યુઝર્સ પર બોજ નાખવા માટે નથી, પરંતુ UPI ઇકોસિસ્ટમની ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ, નવી સુરક્ષા સુવિધાઓ અને લાંબા ગાળાની ટકાઉક્ષમતા (Sustainability) જાળવી રાખવા માટે કરાયેલી જોગવાઈ છે.
UPI ઇકોસિસ્ટમનો ખર્ચ અને MDR ની ગણતરી
બેંકો અને પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ દ્વારા લાંબા સમયથી ડિજિટલ માળખું ચલાવવાના ખર્ચ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી હતી:
-
વાર્ષિક ₹20,700 કરોડનો ખર્ચ: પેમેન્ટ ઇન્ડસ્ટ્રીને માત્ર પર્સન-ટુ-મર્ચન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન્સ પ્રોસેસ કરવા માટે વાર્ષિક આશરે ₹20,700 કરોડનો જંગી ખર્ચ થઈ રહ્યો હોવાની વિગતો સામે આવી હતી.
-
MDR નો ઈતિહાસ: જાન્યુઆરી 2020થી UPI અને RuPay પરનો મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ શૂન્ય કરી દેવામાં આવ્યો હતો, જેને સંસદીય સમિતિએ આર્થિક રીતે બિનટકાઉ ગણાવ્યો હતો.
-
મોટા પેમેન્ટ્સ પર સંભવિત ચાર્જ: અહેવાલો મુજબ, સામાન્ય લોકોને બાકાત રાખીને ખૂબ મોટા મૂલ્યના વેપારી P2M પેમેન્ટ્સ પર આશરે 0.4% જેટલો નજીવો MDR વસૂલવામાં આવી શકે છે, જેનો બોજ મોટા વેપારીઓ પર રહેશે, સામાન્ય ગ્રાહકો પર નહીં.
