MP High Court : મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે આપઘાતના દુષ્પ્રેરણ (Abetment of Suicide) સંબંધિત કાયદાકીય જોગવાઈઓ પર એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે. જબલપુર બેંચે ૧૪ વર્ષના સગીર બાળકના આપઘાત કેસમાં તેના દાદા અને મામા/કાકા વિરુદ્ધ નોંધાયેલી પોલીસ ફરિયાદ (FIR) રદ્દ કરી દીધી છે. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટપણે ઠરાવ્યું છે કે માત્ર સુસાઈડ નોટમાં કોઈનું નામ હોવું એ ગુનો સાબિત કરવા માટે પૂરતું નથી. જ્યાં સુધી આરોપી દ્વારા ઉશ્કેરણી (Instigation) કે સીધી મદદનું કોઈ ચોક્કસ કૃત્ય ન દર્શાવાય, ત્યાં સુધી કાનૂની કાર્યવાહી આગળ ધપાવી શકાય નહીં.
જસ્ટિસ હિમાંશુ જોશીએ ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ ૫૨૮ (અગાઉની CrPC કલમ ૪૮૨) હેઠળ દાખલ કરાયેલી અરજી સ્વીકારીને પન્ના જિલ્લાના અમનગંજ પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલી FIR અને તમામ આનુષંગિક કાર્યવાહીને રદ્દ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે.
કેસની વિગતો અને કાનૂની તારણો એક નજરે
શું હતો સમગ્ર મામલો?
-
ઘટનાક્રમ: ૯ ઑગસ્ટ ૨૦૨૫ ના રોજ ૧૪ વર્ષના કિશોરને અમનગંજ સામુહિક આરોગ્ય કેન્દ્ર ખાતે મૃત હાલતમાં લાવવામાં આવ્યો હતો. તપાસ દરમિયાન તેના ખિસ્સામાંથી કથિત સુસાઈડ નોટ મળી આવી હતી, જેમાં અરજદારોના નામનો ઉલ્લેખ હતો.
-
પોલીસ કાર્યવાહી: માતા-પિતા અને સંબંધીઓના સામાન્ય નિવેદનોના આધારે પોલીસે માની લીધું કે પરિવારના ત્રાસથી કંટાળીને કિશોરે આ પગલું ભર્યું છે અને ૨૩ ઑગસ્ટ ૨૦૨૫ ના રોજ દુષ્પ્રેરણનો ગુનો નોંધ્યો હતો.
-
બચાવ પક્ષની દલીલ: અરજદારો તરફે એડવોકેટ જગદીશ પ્રસાદ સિંગરોલે દલીલ કરી હતી કે પૂજાના ખર્ચ અંગેના ઘરેલુ ઝઘડા બાદ કિશોરે આવેશમાં આ પગલું ભર્યું હતું અને તેમને ખોટી રીતે સંડોવી દેવામાં આવ્યા છે. ચિઠ્ઠીમાં કોઈ ચોક્કસ ઉશ્કેરણી કે પ્રત્યક્ષ ભૂમિકાનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી.
હાઈકોર્ટનું મહત્વનું કાનૂની અવલોકન
સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના ચુકાદાઓ (રમેશ કુમાર વિ. છત્તીસગઢ રાજ્ય, અમલેન્દુ પાલ વિ. પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્ય અને કિરણ દેશમુખ વિ. મધ્યપ્રદેશ રાજ્ય) નો હવાલો આપતાં હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી:
૧. માત્ર નામ હોવાથી ગુનાહિત જવાબદારી નક્કી ન થાય:
અદાલતે નોંધ્યું કે, “કોઈપણ ચોક્કસ ઉશ્કેરણી, ઈરાદાપૂર્વકની સહાય કે આપઘાત સાથે સીધો સંબંધ ધરાવતા કોઈ પ્રત્યક્ષ કૃત્ય વિના માત્ર કોઈ વ્યક્તિનું નામ લખી દેવાથી તેની સામે આપોઆપ ગુનાહિત જવાબદારી લાદી શકાય નહીં.”
૨. પીડિત સગીર હોવા છતાં પુરાવો અનિવાર્ય:
BNS ની કલમ ૧૦૭ (બાળકના આપઘાતનું દુષ્પ્રેરણ) લાગુ પડતી હોવા છતાં, અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે માત્ર મૃતક સગીર હતો એટલા માત્રથી તપાસ એજન્સી ઉશ્કેરણીનું તત્વ સાબિત કરવાની કાનૂની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ શકતી નથી.
૩. સ્પષ્ટ વિગતો વિનાના આક્ષેપો નકામા:
પરિવારજનોના નિવેદનોમાં કથિત ત્રાસની પ્રકૃતિ, રીત કે ચોક્કસ સમયગાળા (Nature, Manner and Timing) અંગે કોઈ સ્પષ્ટતા નહોતી. સામાન્ય આક્ષેપો કાયદાની દ્રષ્ટિએ આપઘાતના દુષ્પ્રેરણનો ગુનો બનાવતા નથી.
ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ ગણાવી કેસ રદ્દ કર્યો
હાઈકોર્ટે આખરી ચુકાદામાં જણાવ્યું કે પ્રથમ દર્શનીય રીતે જોતા પણ જ્યારે ગુનાના મૂળભૂત તત્વો જ ગેરહાજર હોય, ત્યારે આવા કેસમાં ટ્રાયલ ચલાવવી એ અદાલતી પ્રક્રિયા અને કાયદાનો સ્પષ્ટ દુરુપયોગ સમાન છે. આ કારણોસર અદાલતે પોતાની આંતરિક સત્તા (Inherent Powers) નો ઉપયોગ કરી બંને અરજદારો સામેની FIR અને તમામ કાનૂની પ્રક્રિયાઓને તાત્કાલિક અસરથી રદ્દ કરી દીધી છે.
