વિજયાદશમી (દશેરા) ના પર્વ પર અનિષ્ટ પર ઇષ્ટના, અધર્મ પર ધર્મના અને અસત્ય પર સત્યના વિજયનું પર્વ ઉજવવામાં આવે છે. રામાયણની કથા અનુસાર, ભગવાન શ્રીરામે અહંકારી લંકાપતિ રાવણનો વધ કરીને સીતાજીને મુક્ત કરાવ્યા હતા. પરંતુ રાવણ માત્ર એક અહંકારી રાજા જ નહોતો; તે ચારેય વેદો અને શાસ્ત્રોનો પ્રખર જ્ઞાતા અને મહાન વિદ્વાન પણ હતો.
જ્યારે રાવણ યુદ્ધભૂમિમાં પોતાના અંતિમ શ્વાસ લઈ રહ્યો હતો, ત્યારે ભગવાન શ્રીરામે પોતાના નાના ભાઈ લક્ષ્મણને આદેશ આપ્યો હતો કે રાવણ જેવા જ્ઞાની અને નીતિવાન આ ધરતી પર બહુ ઓછા થયા છે, તેથી તેની પાસેથી રાજનીતિ અને જીવનનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી આવો. લક્ષ્મણ જ્યારે રાવણના ચરણોમાં જઈને ઊભા રહ્યા, ત્યારે મૃત્યુશૈયા પર પડેલા રાવણે તેમને જીવન વ્યવસ્થાપનના ૩ સૌથી મોટા અને શાશ્વત બોધપાઠ આપ્યા હતા.
૧. પોતાના ગુપ્ત રહસ્યો ક્યારેય કોઈને ન જણાવો
રાવણે લક્ષ્મણને સૌથી પહેલી અને મહત્વપૂર્ણ શીખ આપી હતી કે માણસે પોતાના જીવનના અંતરંગ રહસ્યો પોતાના સગા ભાઈ કે મિત્ર સાથે પણ શેર ન કરવા જોઈએ:
-
પોતાની ભૂલનો સ્વીકાર: રાવણે કહ્યું કે તેના પતનનું સૌથી મોટું કારણ એ હતું કે તેણે પોતાના અમરત્વ અને નાભિમાં રહેલા અમૃતકુંભનું રહસ્ય પોતાના ભાઈ વિભીષણને જણાવ્યું હતું.
-
નજીકની વ્યક્તિ જ વિનાશનું કારણ બને: જ્યારે સમય અને પરિસ્થિતિ બદલાય છે, ત્યારે તમારા સૌથી નજીકના લોકો જ તમારા આ રહસ્યોનો ઉપયોગ તમારા વિરુદ્ધ કરી શકે છે. વિભીષણે આ રહસ્ય શ્રીરામને જણાવ્યું અને તેના પરિણામે મહાબળવાન રાવણનો અંત આવ્યો. માટે તમારા જીવનની નબળાઈઓ હંમેશા ગોપનીય રાખો.
૨. શુભ કાર્યમાં વિલંબ ન કરો, અશુભને ટાળતા રહો
રાવણ દ્વારા આપવામાં આવેલી બીજી મહત્વની સલાહ સમય વ્યવસ્થાપન અને કર્મ સાથે જોડાયેલી હતી:
-
‘શુભસ્ય શીઘ્રમ્’: જો તમારા મનમાં કોઈ સારું, પુણ્યનું કે લોકોનું કલ્યાણ કરનારું વિચાર આવે તો તેને સહેજ પણ વિલંબ કર્યા વિના તરત જ અમલમાં મૂકી દો.
-
અશુભ કાર્યને પાછળ ઠેલવું: જો મનમાં કોઈ ખરાબ વિચાર, ક્રોધ, બદલો કે પાપ કરવાની ભાવના જાગે તો તે કાર્યને બને તેટલું ટાળતા રહો (મોકૂફ રાખો), જેથી શાંત મગજે વિચારવાનો સમય મળે અને વિનાશથી બચી શકાય.
-
અધૂરા સંકલ્પો: રાવણે પશ્ચાતાપ કરતાં જણાવ્યું કે તેણે સ્વર્ગ સુધી સીડી બનાવવી હતી અને સમુદ્રના ખારા પાણીને મીઠું બનાવવું હતું, પરંતુ તેણે આ સારા કાર્યો કાલ પર ટાળ્યા અને સીતાહરણ જેવા પાપના અશુભ કાર્યમાં ઉતાવળ કરી, જેના પરિણામે તેનો સમૂળગો વિનાશ થયો.
૩. શત્રુ કે રોગને ક્યારેય નાનો કે કમજોર ન ગણો
મૃત્યુ પૂર્વે રાવણે પોતાના અહંકાર અને પતનના સૌથી મોટા કારણને ઉજાગર કરતા ત્રીજી શીખ આપી:
-
શત્રુને ઓછો આંકવાની ભૂલ: રાવણે લક્ષ્મણને કહ્યું કે માણસે ક્યારેય પોતાના પ્રતિસ્પર્ધી, દુશ્મન કે બીમારીને નાની અથવા નબળી સમજીને તેની ઉપેક્ષા ન કરવી જોઈએ.
-
વાનરો અને મનુષ્યો દ્વારા હાર: રાવણે બ્રહ્માજી પાસેથી વરદાન માંગતી વખતે દેવો, દાનવો, યક્ષો અને ગંધર્વો સામે રક્ષણ માંગ્યું હતું, પરંતુ મનુષ્ય અને વાનરોને તુચ્છ ગણીને તેમનાથી રક્ષણ માંગવાનું ટાળ્યું હતું. આ અહંકાર અને ભૂલને કારણે અંતે સામાન્ય વાનર સેના અને એક તપસ્વી રાજકુમારના હાથે તેનો પરાજય થયો.
રાવણે અંતમાં લક્ષ્મણને એમ પણ સમજાવ્યું હતું કે જો કોઈની પાસેથી જ્ઞાન કે શિક્ષા મેળવવી હોય તો હંમેશા તેના ચરણોમાં વિનમ્રભાવે બેસવું જોઈએ, માથા પાસે અહંકારથી ઊભા રહેવાથી ક્યારેય વિદ્યા પ્રાપ્ત થતી નથી. આ ત્રણ જીવનમંત્રો આજના આધુનિક યુગમાં પણ દરેક વ્યક્તિ માટે માર્ગદર્શક સાબિત થાય છે.
