કાર્બન બોમ્બ: બદલાતા વાતાવરણ અને ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે વૈજ્ઞાનિકોની ચિંતામાં મોટો વધારો થયો છે. દુનિયાના અન્ય ભાગો કરતા આર્કિટિક વિસ્તાર ખૂબ જ ઝડપથી ગરમ થઈ રહ્યો છે. ‘સાયન્સ એડવાન્સિસ’ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા એક નવા રિસર્ચ અનુસાર, આર્કિટિકની બરફ નીચે છુપાયેલો કાર્બન પૃથ્વી માટે મોટો ખતરો બની શકે છે.
વૈજ્ઞાનિકોના મતે, વર્ષ 2050 સુધીમાં આ વિસ્તાર કાર્બન શોષવાને બદલે તેને હવામાં છોડવાનું શરૂ કરી દેશે. જો આવું થશે તો પૃથ્વી પર વિનાશકારી અસરો જોવા મળી શકે છે.
જુના ક્લાઈમેટ મોડલ અને નવા રિસર્ચમાં શું તફાવત છે?
અત્યાર સુધીના જુના ક્લાઈમેટ મોડલ એવું માનતા હતા કે આ સદીના અંત સુધી ઉત્તરીય વિસ્તારો કાર્બન શોષવા માટે એક મોટા સ્પોન્જ (ગાદી) તરીકે કામ કરશે. તાપમાન વધવાથી છોડ ઝડપથી વધશે અને તેઓ હવામાંથી વધુ કાર્બન ડાયોક્સાઈડ શોષી લેશે.
પરંતુ નવી સ્ટડી જણાવે છે કે આ ચિત્ર અધૂરું છે. જૂના મોડલમાં જમીનની નીચે ખૂબ જ ઊંડાણમાં દબાયેલા જૂના કાર્બનના વિશાળ ભંડારની અવગણના કરવામાં આવી હતી.
પર્માફ્રોસ્ટ પીગળવાથી વધશે જોખમ
આર્કિટિકના વિસ્તારો એક કુદરતી ફ્રીઝર જેવા છે. અહીં હજારો વર્ષોથી મૃત છોડ અને પ્રાણીઓ બરફની અંદર સુરક્ષિત દબાયેલા છે. જ્યાં સુધી બરફ જામેલો રહે છે, ત્યાં સુધી આ કાર્બન લૉક રહે છે.
હવે ગરમી વધવાના કારણે જમીનની નીચે ઊંડે સુધી બરફ (પર્માફ્રોસ્ટ) પીગળી રહ્યો છે. બરફ પીગળતા જ સૂક્ષ્મજીવો (માઈક્રોબ્સ) હજારો વર્ષ જૂની જૈવિક સામગ્રીને તોડવાનું શરૂ કરે છે. આ પ્રક્રિયાથી કાર્બન ડાયોક્સાઈડ અને અન્ય ગ્રીનહાઉસ ગેસો વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે.
‘યેડોમા ડિપોઝિટ્સ’ બનશે મુખ્ય કારણ
વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર, જમીનની નીચે ૩ મીટરથી વધુ ઊંડાઈએ સાઇબેરિયા, અલાસ્કા અને કેનેડાના ભાગોમાં ‘યેડોમા ડિપોઝિટ્સ’ (બર્ફીલી માટી) આવેલી છે. ૨૧મી સદીના મધ્ય સુધીમાં આ પડ ઝડપથી પીગળશે.
સૌથી મોટી ચિંતા બરફના અચાનક પીગળવાની (Abrupt Thaw) છે. ધીમે-ધીમે પીગળવાને બદલે જો આ પર્માફ્રોસ્ટ અચાનક તૂટી પડશે, તો કરોડો ટન જૂનો કાર્બન એકસાથે હવામાં ભળી જશે.
કાર્બન સિંક હવે બનશે કાર્બન સોર્સ
આર્કિટિક અત્યાર સુધી ‘કાર્બન સિંક’ એટલે કે કાર્બન શોષવાનું કામ કરતું હતું. પરંતુ હવે તે ‘કાર્બન સોર્સ’ એટલે કે કાર્બન છોડવાનું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. આર્કિટિકમાં વૈશ્વિક સરેરાશ કરતાં બે થી ચાર ગણી ઝડપે ગરમી વધી રહી છે. જો આ કાર્બન બોમ્બ ફાટશે, તો તે ગ્લોબલ વોર્મિંગની પ્રક્રિયાને એટલી ઝડપી બનાવી દેશે જેને રોકવી માણસ માટે અશક્ય બની જશે.
