મધ્ય-પૂર્વ (Middle East) માં ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે પરમાણુ શક્તિને લઈને તણાવ ચાલી રહ્યો છે, ત્યારે ઇતિહાસના પાનાઓમાં એક એવા દેશનું નામ નોંધાયેલું છે જેણે પરમાણુ હથિયારો બનાવ્યા તો ખરા, પણ પછી સ્વેચ્છાએ તેનો નાશ કરી દીધો. આ દેશ છે દક્ષિણ આફ્રિકા.
ગુપ્ત રીતે બનાવ્યા હતા 6 પરમાણુ બોમ્બ
1970 અને 1980ના દાયકામાં દક્ષિણ આફ્રિકાએ દુનિયાથી છુપાઈને પરમાણુ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો. તેમણે કુલ 6 ‘ગન-ટાઈપ’ ફિશન બોમ્બ તૈયાર કર્યા હતા. આ બોમ્બ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન હિરોશિમા પર ફેંકાયેલા ‘લિટલ બોય’ જેવા જ શક્તિશાળી હતા. જ્યારે તેઓ સાતમો બોમ્બ બનાવવાની તૈયારીમાં હતા, ત્યારે જ સરકારે આખો કાર્યક્રમ બંધ કરવાનો નિર્ણય લીધો.
‘વેલા ઇન્સિડન્ટ’: જ્યારે દુનિયાને શંકા ગઈ
1979માં હિંદ મહાસાગર ઉપર એક રહસ્યમય પ્રકાશ દેખાયો હતો, જેને ‘વેલા ઇન્સિડન્ટ’ (Vela Incident) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. માનવામાં આવે છે કે તે દક્ષિણ આફ્રિકાનું ગુપ્ત પરમાણુ પરીક્ષણ હતું. ત્યારથી જ વિશ્વની નજર આ દેશ પર ટકેલી હતી.
પરમાણુ બોમ્બ બનાવવાની જરૂર કેમ પડી?
દક્ષિણ આફ્રિકાએ પોતાની સુરક્ષા માટે આ હથિયારો વિકસાવ્યા હતા:
-
સોવિયેત સંઘનો ડર: તે સમયે સોવિયેત સંઘની વધતી તાકાત અને પ્રાદેશિક જોખમો સામે રક્ષણ મેળવવા માટે આ પગલું ભર્યું હતું.
-
સુરક્ષા કવચ: આ હથિયારોનો ઉપયોગ હુમલા માટે નહીં, પણ સુરક્ષા કવચ (Deterrent) તરીકે કરવાનો તેમનો ઈરાદો હતો.
શા માટે હથિયારો નષ્ટ કરવાનો નિર્ણય લીધો?
1989માં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ એફ.ડબલ્યુ. ડી ક્લાર્કે પરમાણુ કાર્યક્રમ બંધ કરવાનો આદેશ આપ્યો. તેના મુખ્ય કારણો હતા:
-
શીત યુદ્ધ (Cold War) નો અંત: સોવિયેત સંઘનું પતન થતા ખતરો ઓછો થઈ ગયો હતો.
-
લોકશાહી તરફ પ્રયાણ: દેશમાં રંગભેદની નીતિ ખતમ થઈ રહી હતી અને લોકશાહી આવી રહી હતી. તત્કાલીન સરકાર નહોતી ઈચ્છતી કે પરમાણુ ટેકનોલોજી નવી સરકારના હાથમાં જાય.
IAEA દ્વારા પુષ્ટિ
વર્ષ 1991 સુધીમાં દક્ષિણ આફ્રિકાએ તેના તમામ પરમાણુ બોમ્બ સંપૂર્ણપણે નષ્ટ કરી દીધા હતા. 1994માં આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી (IAEA) એ સત્તાવાર પુષ્ટિ કરી કે આ દેશે પોતાના હથિયારો ખતમ કરી દીધા છે. આજે દક્ષિણ આફ્રિકા પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ (NPT) નો ભાગ છે અને વિશ્વમાં પરમાણુ નિઃશસ્ત્રીકરણનો મોટો સમર્થક છે.
