UN : સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા (UNGA) ની પ્રથમ સમિતિ (First Committee) માં પ્રાદેશિક અને ઉપ-પ્રાદેશિક સ્તરે પરંપરાગત શસ્ત્રોના નિયંત્રણ (Conventional Arms Control) ને લગતા એક મુસદ્દા પ્રસ્તાવ પર મતદાન યોજાયું હતું. ૧૯૩ સભ્ય દેશોમાંથી ભારત અને ઇઝરાયલ માત્ર એવા બે દેશો હતા જેમણે આ પ્રસ્તાવની વિરુદ્ધમાં મતદાન કર્યું હતું. ભારતે સ્પષ્ટ વલણ અપનાવતા જણાવ્યું કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની ચિંતાઓ ક્યારેય ભૌગોલિક કે પ્રાદેશિક સીમાઓ સુધી મર્યાદિત હોતી નથી.
પાકિસ્તાન અને બેલારુસ દ્વારા સંયુક્ત રીતે લાવવામાં આવેલો આ ઠરાવ સમિતિમાં ૧૮૦ દેશોના સમર્થન સાથે પસાર કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે કોઈ પણ દેશે મતદાનથી દૂર (Abstain) રહેવાનું પસંદ કર્યું નહોતું.
UN માં મતદાન અને ભારતનું વલણ એક નજરે
‘સુરક્ષા ચિંતાઓ સરહદે અટકી જતી નથી’: ભારતે આપ્યો આકરો જવાબ
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર ખાતે ભારતના કાયમી મિશનના પ્રથમ સચિવ અનમોલ શેર બેદી એ ભારતના નકારાત્મક મતની સ્પષ્ટતા (Explanation of Vote) કરતાં આકરા સવાલો ઉઠાવ્યા હતા:
-
ચર્ચાની પુનરાવૃત્તિ પર સવાલ: તેમણે જણાવ્યું કે UN ડિસઆર્મામેન્ટ કમિશન દ્વારા અગાઉ ૧૯૯૩ (પ્રાદેશિક નિઃશસ્ત્રીકરણ માર્ગદર્શિકા), ૧૯૯૯ (પરંપરાગત શસ્ત્ર નિયંત્રણ) અને ૨૦૧૭ (વિશ્વાસ-નિર્માણ પગલાં) માં સર્વસંમતિથી દસ્તાવેજો અપનાવાઈ ચૂક્યા છે. તેથી આ વિષય પર ફરીથી ચર્ચા કરવાનો એકમાત્ર હેતુ ‘UN મશીનરીને વ્યસ્ત રાખવા’ સિવાય કશો જણાતો નથી.
-
પ્રાદેશિક સંતુલનની કલ્પના અવાસ્તવિક: ડ્રાફ્ટમાં ચોક્કસ પ્રદેશોમાં સંરક્ષણ ક્ષમતાઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જે વાત કરવામાં આવી છે તે અંગે બેદીએ કટાક્ષ કર્યો: “આ પ્રસ્તાવ એવું માની લે છે કે દેશોની સુરક્ષા ચિંતાઓ તેમની પ્રાદેશિક સીમાઓ આગળ સભ્યતાપૂર્વક અટકી જાય છે! વાસ્તવમાં એવું બનતું નથી. દેશોની સુરક્ષા ચિંતાઓ સાંકડી પ્રાદેશિક સીમાઓથી ઘણી આગળ વિસ્તરેલી હોય છે.”
પાકિસ્તાન-બેલારુસના પ્રસ્તાવમાં શું જોગવાઈઓ હતી?
પાકિસ્તાન દ્વારા પ્રાયોજિત આ પ્રસ્તાવમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે:
-
શીતયુદ્ધ પછીના યુગમાં શાંતિ અને સુરક્ષા સામેના મોટા ભાગના જોખમો એક જ ભૌગોલિક પ્રદેશના પડોશી દેશો વચ્ચે ઉદ્ભવે છે, જેથી પરંપરાગત શસ્ત્રોનું નિયંત્રણ પ્રાદેશિક સ્તરે જ થવું જોઈએ.
-
આ પ્રસ્તાવમાં લશ્કરી દળો અને શસ્ત્રોનું સ્તર ન્યૂનતમ રાખવા માટે પ્રાદેશિક કરારો કરવાની હિમાયત કરવામાં આવી હતી.
-
વધુ લશ્કરી ક્ષમતા અને ક્ષમતા ધરાવતા મોટા દેશો પર પ્રાદેશિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા જાળવવાની વિશેષ જવાબદારી લાદવાની દરખાસ્ત મૂકાઈ હતી.
દક્ષિણ એશિયાના સંદર્ભવાળા પેરેગ્રાફનો પણ ભારતે કર્યો સખત વિરોધ
આ ઠરાવમાં ખાસ કરીને ‘દક્ષિણ એશિયા’ (South Asia) ના સંદર્ભમાં રજૂ કરાયેલા પરંપરાગત શસ્ત્ર નિયંત્રણના પ્રસ્તાવો અંગેના એક વિશિષ્ટ પેરેગ્રાફ સામે પણ ભારતે અલગથી વિરોધમાં મત આપ્યો હતો.
અનમોલ શેર બેદીએ ભારપૂર્વક પુનરોચ્ચાર કર્યો કે શસ્ત્ર નિયંત્રણ અને નિઃશસ્ત્રીકરણ એ એક વ્યાપક વૈશ્વિક સુરક્ષા માળખા (Global Security Framework) નો હિસ્સો છે. પાકિસ્તાન જેવા દેશો દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર આવા સંકુચિત પ્રાદેશિક માળખાઓ ઊભા કરીને પોતાની સરહદપારની આતંકવાદી અને સુરક્ષા વિરોધી ગતિવિધિઓ પરથી ધ્યાન હટાવવાનો પ્રયાસ ભારત કોઈપણ સંજોગોમાં સ્વીકારશે નહીં.
