મણિપુરમાં આવેલું છે મહિલાઓનું અનોખું બજાર: જ્યાં પુરુષો દુકાનદાર બની શકતા નથી, જાણો ‘ઇમા કેથલ’નો ૪૦૦ વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ

સામાન્ય રીતે બજારોમાં પુરુષ વેપારીઓનો દબદબો જોવા મળતો હોય છે, પરંતુ ભારતના પૂર્વોત્તર રાજ્ય મણિપુરની રાજધાની ઇમ્ફાલમાં એક એવું ઐતિહાસિક બજાર આવેલું છે જ્યાં વેપારની તમામ ધુરા માત્ર અને માત્ર મહિલાઓના હાથમાં છે. ‘ઇમા કેથલ’ (Ima Keithel) નામે ઓળખાતા આ માર્કેટમાં પુરુષો ખરીદી કરવા માટે આવી શકે છે, પરંતુ દુકાનદાર તરીકે બેસી શકતા નથી. એશિયા તેમજ વિશ્વના સૌથી મોટા ઓલ-વિમેન માર્કેટ તરીકે ખ્યાતિ પામેલું આ બજાર માત્ર ખરીદીનું કેન્દ્ર નથી, પરંતુ મણિપુરી મહિલાઓની આત્મનિર્ભરતા, હિંમત અને સંઘર્ષનું જીવંત પ્રતીક છે.

મણિપુરી ભાષામાં ‘ઇમા’ એટલે માતા અને ‘કેથલ’ એટલે બજાર. આથી તેને સ્થાનિક સ્તરે ‘મધર્સ માર્કેટ’ કે ‘નૂપી કેથલ’ (મહિલાઓનું બજાર) પણ કહેવામાં આવે છે. વર્તમાન સમયમાં આ બજારમાં આશરે ૩,૦૦૦ થી ૪,૦૦૦ મહિલાઓ નિયમિત દુકાનો ચલાવીને પોતાના પરિવારનું આર્થિક ભરણપોષણ કરે છે.

‘ઇમા કેથલ’ બજારની મુખ્ય વિશેષતાઓ એક નજરે

કેવી રીતે શરૂ થયું આ ઐતિહાસિક બજાર? ‘લલ્લુપ-કાબા’ પ્રથાનો ઇતિહાસ

ઇમા કેથલનો ઇતિહાસ ૧૬મી સદીથી શરૂ થાય છે. તે સમયે મણિપુરમાં ‘લલ્લુપ-કાબા’ (Lallup-Kaba) નામની એક ફરજિયાત સામાજિક-સરકારી વ્યવસ્થા અમલમાં હતી:

• આ પ્રથા મુજબ રાજ્યના પ્રત્યેક સક્ષમ પુરુષે વર્ષના અમુક દિવસો રાજા માટે સૈન્યમાં ફરજ બજાવવા અથવા અન્ય સરકારી કામકાજ માટે ઘરથી દૂર જવું પડતું હતું.

• પુરુષો મહિનાઓ સુધી બહાર રહેતા હોવાથી ઘર, ખેતી અને પરિવારના આર્થિક નિર્વાહની સંપૂર્ણ જવાબદારી મહિલાઓ પર આવી પડી.

• મહિલાઓએ ખેતરોમાં અનાજ ઉગાડવાનું શરૂ કર્યું અને વધારાનો માલ વેચવા માટે બજારો ઊભા કર્યા. ધીમે-ધીમે આ વ્યવસ્થા વિસ્તરતી ગઈ અને એક વિશાળ સંગઠિત બજારનું સ્વરૂપ ધારણ કરી લીધું, જે આજે ‘ઇમા કેથલ’ તરીકે ઓળખાય છે.

બજારમાં કઈ-કઈ વસ્તુઓનું વેચાણ થાય છે?

ઇમ્ફાલના આ વિશાળ સંકુલમાં અલગ-અલગ વસ્તુઓ માટે ચોક્કસ વિભાગો બનાવવામાં આવ્યા છે:

• પરંપરાગત કાપડ અને શાલ: મણિપુરના પ્રખ્યાત હાથવણાટના કપડાં, ઇનાફી (Inaphi) અને ફાનેક (Phanek) જેવા પરંપરાગત પોશાક તેમજ શાલની વિશાળ શ્રેણી.

• તાજા શાકભાજી, ફળો અને મસાલા: સ્થાનિક પહાડી વિસ્તારોમાંથી આવતા તાજા શાકભાજી, સ્થાનિક ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને વિશેષ મસાલા.

• માછલી બજાર: મણિપુરી ખાનપાનમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવતી વિવિધ પ્રકારની સૂકી અને તાજી માછલીઓ.

• હસ્તકળા અને વાંસકામ: સ્થાનિક વાંસમાંથી બનેલી ટોપલીઓ, સુશોભનની વસ્તુઓ અને પરંપરાગત વાસણો.

પેઢી દર પેઢી વારસામાં મળે છે દુકાન ચલાવવાનો અધિકાર

આ બજારની વિશેષતા એ છે કે મોટાભાગની મહિલાઓને આ દુકાન પોતાની માતા કે સાસુ પાસેથી વારસામાં મળે છે. એક પેઢી પોતાની વ્યવસાયિક આવડત અને સ્ટોલ બીજી પેઢીની મહિલાઓને સોંપે છે. સવારના વહેલા પહોરથી સાંજ સુધી આ મહિલાઓ ગ્રાહકો સાથે વ્યવહાર સંભાળે છે, હિસાબ-કિતાબ રાખે છે અને પોતાના સંતાનોના ઉચ્ચ શિક્ષણ તેમજ પારિવારિક ખર્ચની જવાબદારી નિભાવે છે.

‘નૂપી લાલ’ આંદોલન: બ્રિટિશ શાસન સામે મહિલાઓનું બ્યૂગલ

ઇમા કેથલ માત્ર આર્થિક કેન્દ્ર નથી, પરંતુ સામાજિક અને રાજકીય ક્રાંતિની ભૂમિ પણ છે. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન આ બજારની મહિલાઓએ અંગ્રેજો સામે ઐતિહાસિક લડતો લડી હતી, જેને ‘નૂપી લાલ’ (Nupi Lan – મહિલાઓનું યુદ્ધ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે:

• ૧૯૦૪ નું આંદોલન: અંગ્રેજો દ્વારા સ્થાનિક પુરુષો પર લાદવામાં આવેલી બળજબરીપૂર્વકની મજૂરી વિરુદ્ધ બજારની હજારો મહિલાઓએ રસ્તા પર ઉતરીને શાસનને ઝૂકવા મજબૂર કર્યું હતું.

• ૧૯૩૯ નું આંદોલન: રાજ્યમાં પડેલા દુષ્કાળ વચ્ચે અંગ્રેજ વેપારીઓ દ્વારા મણિપુરથી બહાર ચોખાની નિકાસ કરવા સામે મહિલાઓએ સખત વિરોધ કરી અનાજ કટોકટી સામે લડત આપી હતી.

આજે પણ ઇમ્ફાલનું ઇમા કેથલ દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું મોટું કેન્દ્ર છે. તે માત્ર એક બજાર નથી, પરંતુ ભારતીય નારીની આત્મનિર્ભરતા, અડગ સાહસ અને સશક્તિકરણનું અદભુત પ્રતીક છે.