અંતરિક્ષમાં તૈયાર થશે સ્કોચ વ્હિસ્કી: કોણ પીશે આ દારૂ? જાણો જાપાન અને સ્કોટલેન્ડના ‘સ્પેસ પફિન’ મિશનની અનોખી યોજના!

અત્યાર સુધી ધરતી પર વર્ષો સુધી લાકડાના પીપડાઓમાં સાચવીને વ્હિસ્કીને પકવવાની (એજિંગ કરવાની) પરંપરા સદીઓ જૂની છે. પરંતુ હવે વિજ્ઞાન એક એવો અનોખો પ્રયોગ કરવા જઈ રહ્યું છે જે સાંભળીને કોઈપણ દંગ રહી જાય. સ્કોટલેન્ડ અને જાપાનના વૈજ્ઞાનિકો સંયુક્ત રીતે સ્કોચ વ્હિસ્કીને અંતરિક્ષમાં મોકલવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે.

વૈજ્ઞાનિકોએ આ અનોખા અભિયાનને ‘સ્પેસ પફિન’ (Space Puffin) નામ આપ્યું છે, જેને વર્ષ ૨૦૨૮માં લોન્ચ કરવામાં આવશે. આ મિશનનો મુખ્ય હેતુ એ સમજવાનો છે કે અંતરિક્ષના વાતાવરણમાં શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણ (ઝીરો ગ્રેવિટી) અને વિષમ તાપમાન વચ્ચે વ્હિસ્કીના એજિંગ અને રાસાયણિક બંધારણ પર શું અસર થાય છે.

શું છે ‘સ્પેસ પફિન’ મિશન અને કેવી રીતે થશે પ્રયોગ?

આ પ્રયોગ માટે અત્યાધુનિક સ્પેસ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે:

• ક્યુબ સેટેલાઇટથી લોન્ચિંગ: વર્ષ ૨૦૨૮માં એક નાનો ક્યુબ સેટેલાઇટ (CubeSat) આંતરરાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ સ્ટેશન (ISS) પર મોકલવામાં આવશે. ત્યાંથી જાપાનીઝ મોડ્યુલ દ્વારા તેને સીધો પૃથ્વીની કક્ષામાં મુક્ત કરવામાં આવશે.

• ૫ વર્ષ સુધી પરિભ્રમણ: આ સેટેલાઇટમાં સ્કોચ વ્હિસ્કી અને તેના મૂળ ઘટકોના નાના સેમ્પલ રાખવામાં આવશે. આ મિશન પૃથ્વીની કક્ષામાં સતત પાંચ વર્ષ સુધી ચાલશે.

• તાપમાનના મોટા ફેરફારો: સેટેલાઇટ દર ૯૦ મિનિટે પૃથ્વીનો એક ચક્કર લગાવશે. આ દરમિયાન તે વારંવાર અતિશય ગરમી અને હાડ થીજવતી ઠંડી વચ્ચેથી પસાર થશે, જે સામાન્ય કરતાં વ્હિસ્કીના પાકવાની ગતિને અનેકગણી ઝડપી બનાવી શકે છે.

• ડિજિટલ ડેટા મોનિટરિંગ: સેટેલાઇટમાં લગાવેલા સેન્સર્સ અને ખાસ ઉપકરણો વ્હિસ્કીના રંગ અને રાસાયણિક ફેરફારોને રીઅલ-ટાઇમ માપશે અને તેનો ડેટા ધરતી પર મોકલતા રહેશે.

યુનિવર્સિટી ઓફ ગ્લાસગોના સંશોધક ડૉ. ગિલ્સ બેલેટના જણાવ્યા મુજબ, સ્કોટલેન્ડ પાસે વ્હિસ્કી બનાવવાનો સદીઓ જૂનો અનુભવ છે. આ પ્રયોગ દ્વારા જોવામાં આવશે કે અંતરિક્ષનું આબોહવા એજિંગ પ્રક્રિયાને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે.

શું કોઈને આ અંતરિક્ષની વ્હિસ્કી પીવા મળશે ખરી?

આ સવાલનો સીધો જવાબ છે: ના.

• સેટેલાઇટ પરત નહીં આવે: મિશન પૂર્ણ થયા બાદ આ સેટેલાઇટને ધરતી પર પાછો લાવવાની કોઈ યોજના નથી.

• અતિશય ખર્ચાળ: સંશોધકોના મતે, અંતરિક્ષમાં પકેલી આ વ્હિસ્કીને સુરક્ષિત પૃથ્વી પર ઉતારવી અત્યંત ખર્ચાળ સાબિત થાય અને જો તેને વેચવામાં આવે તો તેની એક બોટલની કિંમત કરોડોમાં પહોંચી જાય. તેથી આ સમગ્ર અભિયાન માત્ર વૈજ્ઞાનિક ડેટા અને સંશોધન પૂરતું જ મર્યાદિત રહેશે.

• જોકે, ડૉ. બેલેટ ભવિષ્યમાં એવી પ્રણાલી વિકસાવવા વિચારી રહ્યા છે જેમાં સ્કોચને અવકાશમાં પકવીને સુરક્ષિત ધરતી પર લાવી શકાય.

અગાઉ પણ ISS પર મોકલાઈ હતી વ્હિસ્કી

આ અગાઉ પણ અનમેચ્યોર્ડ સ્પિરિટ અને બળેલી ઓક લાકડાના ૫ મિલીલીટર જેટલા નાના સેમ્પલ ISS પર બે વર્ષ માટે મોકલાયા હતા. પરંતુ તે પ્રયોગ સ્ટેશનની અંદર તાપમાન નિયંત્રિત (Controlled Temperature) વાતાવરણમાં થયો હતો. જ્યારે ‘સ્પેસ પફિન’ મિશનમાં વ્હિસ્કી સીધી ખુલ્લા અંતરિક્ષના કઠોર અને ઝડપથી બદલાતા વાતાવરણમાં રહેશે.

અસલી મકસદ માત્ર દારૂ નહીં, પણ ‘ઓર્બિટલ ફેક્ટરીઝ’નું નિર્માણ

આ સંશોધનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર દારૂ બનાવવા પૂરતો નથી:

• વિજ્ઞાનીઓ આ પ્રયોગ દ્વારા ભવિષ્યની ‘ઓર્બિટલ ફેક્ટરીઝ’ (Orbital Factories) ની સંભાવનાઓ તપાસી રહ્યા છે.

• ધરતી પર ગુરુત્વાકર્ષણને લીધે કેટલાક જટિલ રાસાયણિક અણુઓ (Molecules) બનાવવાનું અશક્ય હોય છે, જેમાં જીવનરક્ષક દવાઓ પણ સામેલ છે.

• વ્હિસ્કી એક સરળ ટેસ્ટિંગ મોડલ છે. જો શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણમાં તેના પરમાણુઓમાં થતા ફેરફારો સમજી શકાય, તો ભવિષ્યમાં અંતરિક્ષની કક્ષામાં જટિલ મેડિકલ ફોર્મ્યુલા અને અત્યાધુનિક દવાઓ તૈયાર કરવાનો માર્ગ મોકળો બનશે.