સાસણ ગીરના જંગલોમાં ચોમાસું પૂરું થતાં જ ભયાનક જળસંકટ: નદી-નાળા સૂકાભઠ્ઠ, સિંહ સહિત વન્યજીવોના અસ્તિત્વ સામે મોટો ખતરો!

Gir : વિશ્વભરમાં એશિયાટીક સિંહોના એકમાત્ર નિવાસસ્થાન તરીકે પ્રખ્યાત સાસણ ગીર અભયારણ્યમાં નવું પ્રવાસન સત્ર (જંગલ સફારી) શરૂ થતાં જ એક અત્યંત ચિંતાજનક અને ગંભીર ચિત્ર સામે આવ્યું છે. સામાન્ય રીતે ચોમાસાની ઋતુ પૂર્ણ થયા બાદ ગીરનું ગાઢ જંગલ ખળખળ વહેતી નદીઓ, નાળાઓ અને છલકાતા ઝરણાંઓથી હરિયાળું જોવા મળતું હોય છે. પરંતુ આ વર્ષે ‘અલનીનો’ (El Niño) ની પ્રતિકૂળ અસરોને લીધે જંગલ વિસ્તારમાં નહિવત વરસાદ નોંધાયો છે.

પરિણામે ચોમાસું પૂરું થતાંની સાથે જ જંગલના મોટાભાગના કુદરતી જળસ્રોતો સાવ સૂકાભઠ્ઠ થઈ ગયા છે અને માત્ર ગણ્યાગાંઠ્યા ખાબોચિયાઓમાં જ પાણી બચ્યું છે, જેના કારણે મૂંગા વન્યજીવો સામે પીવાના પાણીનું મોટું સંકટ ઊભું થયું છે.

નદી-નાળા ખાલીખમ: રસ્તાઓ પર પાણીને બદલે માત્ર ધૂળ અને પથ્થર

જંગલમાં વરસાદી પાણીના અભાવે ગંભીર સ્થિતિ સર્જાઈ છે:

• પ્રવાહ સાવ બંધ: સામાન્ય રીતે ચોમાસા પછી જંગલની નદીઓ જીવંત રહેતી હોય છે, પરંતુ આ વખતે એક પણ નાળા કે નદીમાં પાણી વહી રહ્યું નથી. માત્ર એકાદ-બે હળવા રાઉન્ડ પડવાથી જૂજ ખાબોચિયા જ ભરાયા છે.

• જંગલ તરસ્યું રહ્યું: સ્થાનિક સ્તરે કહેવત છે કે ‘જંગલ ક્યારેય વાંજણું રહેતું નથી’, પરંતુ આ વર્ષે ખુદ વનરાજી પાણી વિના તરસી રહી ગઈ છે. સફારી માર્ગો પર વહેતા પાણીને બદલે માત્ર ધૂળ અને પથ્થરો જોવા મળતાં દેશ-વિદેશથી આવતા પ્રવાસીઓ પણ ચિંતિત બન્યા છે.

• રોગચાળાનો ખતરો: આગામી એક-બે મહિનામાં પીવાના પાણીની સમસ્યા વધુ વિકટ બનશે. સુકાઈ રહેલા ખાબોચિયાઓનું દૂષિત અને ગંદુ પાણી પીવાને કારણે વન્યપ્રાણીઓમાં જીવલેણ ચેપી રોગચાળો ફેલાવાની ભીતિ પણ સેવાઈ રહી છે.

દિવાળી પૂર્વે જ કૃત્રિમ વોટર પોઇન્ટ્સ ભરવાની નોબત

સામાન્ય સંજોગોમાં વન વિભાગ દ્વારા ઉનાળાની શરૂઆતમાં (માર્ચ-એપ્રિલ મહિનામાં) જંગલની અંદર કૃત્રિમ અવાડા અને તળાવડીઓ ભરવાની કામગીરી કરવામાં આવતી હોય છે:

• યુદ્ધના ધોરણે એકશન પ્લાન: આ વર્ષે નહિવત વરસાદને લીધે ચોમાસું પૂરું થતાં જ અને દિવાળીના તહેવારો આસપાસ જ કૃત્રિમ પોઇન્ટ્સ ભરવાની નોબત આવી પડી છે.

• ટેન્કર અને સોલાર બોરવેલ: વન વિભાગે તાત્કાલિક ધોરણે જંગલના અંદરના વિસ્તારોમાં આવેલા તમામ કૃત્રિમ અવાડાઓને સોલાર બોરવેલ તેમજ પાણીના ટેન્કરો દ્વારા સતત ભરેલા રાખવા માટે આયોજન કરવું પડશે. સાથે જ પાણીના અભાવે અશક્ત બનેલા વન્યજીવોની સારવાર માટે વિશેષ રેસ્ક્યુ ટીમો સ્ટેન્ડબાય રાખવી અનિવાર્ય બની છે.

માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ વધવાની પ્રબળ આશંકા

જંગલના ઊંડાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણીના સ્ત્રોત સુકાઈ જવાથી વન્યજીવોના વર્તનમાં મોટો બદલાવ આવી શકે છે:

• રેવન્યુ વિસ્તાર તરફ સ્થળાંતર: પાણી અને ખોરાકની શોધમાં એશિયાટીક સિંહ, દીપડા, ચિત્તલ અને સાબર જેવા હિંસક તેમજ તૃણાહારી પ્રાણીઓ જંગલની સીમા વટાવીને આસપાસના ગ્રામ્ય વિસ્તારો, ખેતરો અને માનવ વસાહતો તરફ પ્રયાણ કરશે.

• સંઘર્ષ અને અકસ્માતો: ગામડાઓ તરફ વન્યજીવો આવી ચડવાથી ગ્રામજનો અને પ્રાણીઓ વચ્ચે સંઘર્ષ વધવાની, પશુઓ પર હુમલા થવાની તેમજ રસ્તાઓ પર વાહનો સાથે અકસ્માત થવાની શક્યતાઓ ખૂબ વધી ગઈ છે. વન વિભાગ દ્વારા વહેલી તકે કટોકટી જેવી આ સ્થિતિ સામે નક્કર પગલાં લેવામાં આવે તે ખૂબ જરૂરી છે.