કોઈપણ બેંક ખાતું, ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) કે બચત યોજના શરૂ કરતી વખતે ‘નોમિની’ (Nominee) નું નામ નોંધાવવું એ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને અનિવાર્ય પ્રક્રિયા છે. ખાતાધારકના અણધાર્યા અવસાન બાદ બેંકમાં જમા રહેલી મૂડીનો દાવો (Claim) કરવાની પ્રક્રિયા નોમિનેશનના કારણે અત્યંત સરળ અને ઝડપી બની જાય છે.
જોકે, મોટાભાગના પરિવારોમાં નોમિનીના કાનૂની અધિકારોને લઈને એક ગંભીર ગેરસમજ પ્રવર્તે છે. ઘણા લોકો એવું માની લે છે કે જે વ્યક્તિનું નામ નોમિની તરીકે નોંધાયેલું છે, ખાતાધારકના મૃત્યુ પછી બેંકમાં જમા તમામ નાણાંની એકમાત્ર અને અંતિમ માલિક પણ તે જ બની જાય છે. આ જ ભૂલ પાછળથી પરિવારમાં ગંભીર મિલકત વિવાદ અને કોર્ટ-કચેરીનું કારણ બને છે.
RBI ના નિયમો મુજબ બેંકમાં નોમિનીની વાસ્તવિક ભૂમિકા શું છે?
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ની માર્ગદર્શિકા અનુસાર બેંક ખાતામાં નોમિનેશન સિસ્ટમ માત્ર વહીવટી સરળતા માટે બનાવવામાં આવી છે:
-
નાણાં સોંપવાની સરળતા: ખાતાધારકના મૃત્યુ પછી જો ખાતામાં માન્ય નોમિની નોંધાયેલો હોય, તો બેંક ખાતાધારકનું મરણ પ્રમાણપત્ર (Death Certificate) અને નોમિનીના ઓળખ પુરાવાઓની ચકાસણી કરીને નાણાં નોમિનીને સોંપી દે છે.
-
બેંકની જવાબદારી પૂર્ણ: જો કોઈ અદાલતનો મનાઈ હુકમ (Stay Order) ન હોય, તો બેંક નોમિનીને નાણાં ચૂકવીને પોતાની કાનૂની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે.
-
નોમિની માત્ર કસ્ટોડિયન/ટ્રસ્ટી છે: કાયદાની નજરમાં નોમિની એ રકમનો ‘અંતિમ માલિક’ નથી, પરંતુ તે માત્ર એક કેરટેકર અથવા ટ્રસ્ટી (Trustee) છે, જેનું કામ બેંકમાંથી નાણાં મેળવીને તેને સાચા કાનૂની વારસદારો સુધી પહોંચાડવાનું છે.
પરિવારે કઈ ભૂલ કરવાથી બચવું જોઈએ?
પરિવારજનોએ ક્યારેય એવી ગેરસમજ ન રાખવી જોઈએ કે જો કોઈ એક સભ્યનું નામ નોમિની તરીકે છે, તો બાકીના કાનૂની વારસદારોનો તે પૈસા પર કોઈ હક રહેતો નથી:
-
કાનૂની વારસદારોના અબાધિત હક: દેશના ઉત્તરાધિકાર કાયદા (Succession Law) મુજબ, મૃતકની સંપત્તિ અને બેંક બેલેન્સ પર તેના તમામ કાયદેસરના વારસદારો (જેમ કે પત્ની, બાળકો, માતા વગેરે) નો સમાન હિસ્સો બને છે.
-
નોમિની પોતાની અંગત મિલકત ન ગણી શકે: જો પરિવારમાં વિવાદ થાય, તો નોમિની બેંકમાંથી મળેલી સંપૂર્ણ રકમને પોતાની એકલાની અંગત મિલકત ગણીને રાખી શકતો નથી. અન્ય વારસદારો કાયદાકીય રીતે પોતાનો હિસ્સો માંગી શકે છે.
-
વિલ (વસિયતનામું) સર્વોપરી: જો ખાતાધારકે પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન કાયદેસરનું વસિયતનામું (Will) બનાવ્યું હોય, તો બેંકની રકમ વસિયતનામામાં દર્શાવેલા નિયમો મુજબ જ વહેંચાશે, નોમિનીના નામના આધારે નહીં.
વિવાદ ટાળવા શું સાવચેતી રાખવી?
-
ખાતાધારકે નોમિની બનાવતી વખતે શક્ય હોય તો એવા વ્યક્તિને નોમિની બનાવવો જોઈએ જે મુખ્ય વારસદાર પણ હોય.
-
જો પરિવાર મોટો હોય અને સંપત્તિ મોટી હોય, તો બેંક ડિપોઝિટ અને રોકાણોની વહેંચણી અંગે અગાઉથી સ્પષ્ટ વિલ (વસિયતનામું) તૈયાર કરી લેવું સૌથી શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે, જેથી ભવિષ્યમાં સંબંધોમાં ખટાશ ન આવે.
નોમિનીનું નામ ઉમેર્યા પછી પણ પરિવારે ન કરવી જોઈએ આ મોટી ભૂલ: સમજો નોમિની અને કાનૂની વારસદાર વચ્ચેનો તફાવત
