માત્ર એક જ અભિનેત્રી જેને ‘શહીદ’ નો દરજ્જો મળ્યો, નગ્ન અવસ્થામાં જેલમાં લાઠીઓ ખાઈ અને દર્દનાક મૃત્યુ થયું

ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં **ઈમરજન્સી (Emergency)**નો સમયગાળો આજે પણ એક કાળા અધ્યાય તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. 25 જૂન 1975થી 21 માર્ચ 1977 સુધી દેશમાં ઈમરજન્સી લાગુ રહી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન અનેક રાજકીય નેતાઓ, સામાજિક કાર્યકરો અને અન્ય લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તેમાંથી કન્નડ અભિનેત્રી, નિર્માતા અને સામાજિક કાર્યકર સ્નેહલતા રેડ્ડીની કહાની ખાસ કરીને ચર્ચામાં રહી છે.

સ્નેહલતા રેડ્ડી માત્ર ફિલ્મ અભિનેત્રી જ નહોતી, પરંતુ થિયેટર અને સામાજિક ક્ષેત્રે પણ સક્રિય હતી. ઈમરજન્સી દરમિયાન તેમની ધરપકડ થઈ અને લાંબા સમય સુધી જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો છે. તેમના પર ગંભીર આરોપો મૂકવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ અંતે આમાંથી કોઈ આરોપ સાબિત ન થયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.

કોણ હતાં સ્નેહલતા રેડ્ડી?

સ્નેહલતા રેડ્ડીનો જન્મ 1932માં આંધ્ર પ્રદેશમાં થયો હતો. તેઓ કન્નડ અને તેલુગુ સિનેમા ઉપરાંત કન્નડ અને તેલુગુ થિયેટરમાં પણ જાણીતા હતા. અભિનય ઉપરાંત તેમણે નિર્માતા અને સામાજિક કાર્યકર તરીકે પણ કામ કર્યું હતું.

તેમના લગ્ન કવિ, ગણિતશાસ્ત્રી અને ફિલ્મ નિર્દેશક પટ્ટાભિ રામા રેડ્ડી સાથે થયા હતા. દંપતી સમાજવાદી વિચારધારા ધરાવતા જાણીતા સ્વતંત્રતા સેનાની અને કાર્યકર ડૉ. રામ મનોહર લોહિયાના વિચારો સાથે જોડાયેલું હતું.

સ્નેહલતા રેડ્ડી પોતાના સામાજિક અને રાજકીય સંપર્કોને કારણે પણ જાણીતા હતા. ખાસ કરીને સમાજવાદી નેતા જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિસ સાથે તેમની મિત્રતા ઈમરજન્સીના સમયમાં તેમના માટે મુશ્કેલીનું કારણ બની હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.

બરોડા ડાયનામાઇટ કેસમાં થઈ ધરપકડ

મે 1976માં સ્નેહલતા રેડ્ડીની બરોડા ડાયનામાઇટ કેસ (Baroda Dynamite Case) સાથે જોડાયેલા આરોપોના સંદર્ભમાં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.

તેમના પર આરોપ હતો કે તેઓ જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિસ સાથે જોડાયેલી કથિત યોજના હેઠળ ડાયનામાઇટનો ઉપયોગ કરીને દિલ્હીમાં સંસદ ભવન સહિત કેટલીક મહત્વની સરકારી ઇમારતોને નુકસાન પહોંચાડવાની યોજના સાથે સંકળાયેલા હતા.

જોકે, બાદમાં તેમની સામે લગાવવામાં આવેલા આ આરોપો સાબિત થયા નહોતા. તેમ છતાં MISA (Maintenance of Internal Security Act) હેઠળ તેમની કસ્ટડી ચાલુ રહી હતી. ઈમરજન્સીના સમયમાં MISA હેઠળ મોટી સંખ્યામાં રાજકીય અને અન્ય વ્યક્તિઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.

લગભગ 8 મહિના જેલમાં રહ્યા

અહેવાલો અનુસાર સ્નેહલતા રેડ્ડીને લગભગ આઠ મહિના સુધી જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. જેલ દરમિયાન તેમને ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હોવાનો ઉલ્લેખ પત્રકાર કુલદીપ નૈયરની પુસ્તક **‘Emergency Retold’**માં કરવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવાય છે.

તેમને એક નાની કોઠરીમાં રાખવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો છે. તેમાં યોગ્ય ટોયલેટ-બાથરૂમની સુવિધા પણ નહોતી. જેલમાં તેમના પર અત્યાચાર કરવામાં આવ્યા હોવાના પણ ગંભીર આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે.

સ્નેહલતા રેડ્ડીને પહેલેથી જ **અસ્થમા (Asthma)**ની તકલીફ હતી. જેલની પરિસ્થિતિ અને માનસિક-શારીરિક તાણને કારણે તેમની તબિયત વધુ ખરાબ થઈ હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવવામાં આવ્યું છે.

જેલ ડાયરીમાં વ્યક્ત કર્યો મનોબળ

કઠિન પરિસ્થિતિ વચ્ચે પણ સ્નેહલતા રેડ્ડીનું મનોબળ તૂટ્યું નહોતું. તેમની જેલ ડાયરી સાથે જોડાયેલા અહેવાલોમાં તેમની આંતરિક મજબૂતી અને માનસિક સંઘર્ષની ઝલક જોવા મળે છે.

તેમની કહાનીનો સૌથી મહત્વનો પાસો એ છે કે ગંભીર મુશ્કેલીઓ છતાં તેમણે પોતાનો વિરોધી સ્વભાવ અને માનસિક મજબૂતી જાળવી રાખી હતી. ઈમરજન્સીના સમયગાળામાં વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને માનવ અધિકારો અંગેની ચર્ચામાં તેમનું નામ આજે પણ લેવામાં આવે છે.

બાજુની જેલમાં અટલ બિહારી વાજપેયી અને અડવાણી પણ હતા?

કુલદીપ નૈયરની પુસ્તકના સંદર્ભે એવા અહેવાલો પણ સામે આવ્યા છે કે સ્નેહલતા રેડ્ડીને જે જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા, તેની નજીકની કોઠરીઓમાં અટલ બિહારી વાજપેયી અને લાલકૃષ્ણ અડવાણી પણ કેદ હતા.

અહેવાલો અનુસાર, બંને નેતાઓએ બાદમાં જેલ દરમિયાન એક મહિલાની ચીસો સાંભળ્યાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને પછી તેમને જાણવા મળ્યું કે તે સ્નેહલતા રેડ્ડી હતાં.

આ ઘટનાનો ઉલ્લેખ ઈમરજન્સી દરમિયાન જેલમાં કેદ લોકોની પરિસ્થિતિ અને માનસિક-શારીરિક યાતનાઓ અંગેના વર્ણનોમાં કરવામાં આવે છે.