IDBI Bank : આઈડીબીઆઈ બેંક (IDBI Bank) ના ₹૫૨,૮૭૮ કરોડના ખાનગીકરણ સોદાને લઈને ઊભા થયેલા વિવાદો શમવાનું નામ નથી લઈ રહ્યા. બિડિંગ પ્રક્રિયામાં ફેરફાર, કનેડિયન કંપનીને ફાયદો કરાવવા અને બેંકના મૂલ્યાંકન (Valuation) ને લઈને અગાઉ સવાલો ઉઠ્યા હતા, ત્યારે હવે આ વિનિવેશ પ્રક્રિયામાં ફંડિંગના ‘ચક્રવ્યૂહ’ ને લઈને એક અત્યંત ચોંકાવનારો ઘટસ્ફોટ થયો છે.
બિઝનેસ વર્લ્ડ (Business World) ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, કેનેડા સ્થિત કંપની ફેરફેક્સ ફાઇનાન્શિયલ હોલ્ડિંગ્સ (Fairfax Financial Holdings) સામે આરોપ લાગ્યો છે કે તે IDBI બેંકને ખરીદવા માટે પોતાની મૂડી રોકવાને બદલે ખુદ બેંકની તિજોરીમાં પડેલા સરપ્લસ કેશ અને ભંડોળમાંથી જ આશરે ૩ અબજ ડૉલર (અંદાજે ₹૨૮,૩૦૦ કરોડ) નો ઉપયોગ કરવાની છૂપી યોજના બનાવી રહી છે.
IDBI-ફેરફેક્સ ડીલ અને વિવાદની મુખ્ય વિગતો એક નજરે
કેવી રીતે રચાઈ રહ્યો છે પૈસાનો આ ‘ચક્રવ્યૂહ’?
અહેવાલ અનુસાર, આ સોદામાં એવો તાંતણો જોડવામાં આવ્યો છે જેમાં IDBI બેંક ખુદ ખરીદદાર ફેરફેક્સને ટેકઓવર માટે નાણાં પૂરા પાડશે:
-
૬૦.૭૨% હિસ્સો અને નિયંત્રણ: ફેરફેક્સ પહેલાં સરકાર અને એલઆઈસી પાસેથી બેંકનો ૬૦.૭૨% હિસ્સો ખરીદીને મેનેજમેન્ટ પર સંપૂર્ણ કબજો મેળવશે.
-
બેંકને એસેટ્સ વેચી રોકડ મેળવવી: નિયંત્રણ હાથમાં આવ્યા પછી, ફેરફેક્સ પોતાની માલિકીની ત્રણ કંપનીઓ IDBI બેંકને રોકડ આપીને વેચી દેશે, જેનું મૂલ્ય અંદાજે ૩ અબજ ડૉલર (₹૨૮,૩૦૦ કરોડ) આંકવામાં આવ્યું છે.
-
પોતાના નાણાં વગર ટેકઓવર: આ વેચાણથી બેંકમાંથી જે રોકડ ફેરફેક્સને મળશે, તે જ રકમનો ઉપયોગ તે ડીલની રકમ ચૂકવવા માટે કરશે. એટલે કે, બેંકના જ પૈસાથી બેંક ખરીદવાનો પેંતરો રચાયો હોવાનો આરોપ છે.
કોન્ફરન્સ કૉલમાંથી બહાર આવી આંતરિક વિગતો
૧૪ ઑક્ટોબરે કેન્દ્રીય કેબિનેટે આ વિનિવેશને મંજૂરી આપી અને તેના બીજા જ દિવસે (૧૫ ઑક્ટોબર) ફેરફેક્સના ચેરમેન પ્રેમ વત્સા અને પ્રેસિડેન્ટ પીટર ક્લાર્કે વિદેશી રોકાણકારો સાથે કોન્ફરન્સ કૉલ યોજી હતી:
-
‘રેમન્ડ્સ જેમ્સ’ ના એનાલિસ્ટે પ્રશ્ન કર્યો હતો કે ફેરફેક્સ પોતાની વીમા કંપની ‘Go Digit’ ને IDBI હેઠળ કેવી રીતે લાવશે? શું બેંક પોતાના સરપ્લસ કેશનો ઉપયોગ કરીને આ શેરો માર્કેટ પ્રાઈસ પર ખરીદશે?
-
પ્રેમ વત્સાએ સ્પષ્ટ જણાવ્યું હતું કે, “IDBI બેંક પાસે સરપ્લસ કેપિટલ છે, તેથી તેઓ કેશ ચૂકવણી કરશે.”
-
પીટર ક્લાર્કે આંકડાકીય વિગતો આપતાં કહ્યું હતું કે ડીલના ૫.૬ અબજ ડૉલરની વ્યવસ્થા કરવા માટે IDBI બેંક Go Digit General Insurance માં ૫૭% હિસ્સો, અનલિસ્ટેડ Go Digit Life Insurance અને IIFL Capital માં ૩૦.૫% હિસ્સો રોકડ ચૂકવીને ખરીદશે.
ડીલ સામે અગાઉથી ઉઠેલા ૩ મોટા સવાલો
૧. રિઝર્વ પ્રાઇસમાં ઘટાડો કરી ફાયદો પહોંચાડ્યો:
DIPAM ના ૧૩ ઑગસ્ટ ૨૦૨૬ ના આંતરિક નોટ મુજબ, સરકારે અગાઉ IDBI બેંકની રિઝર્વ પ્રાઇસ પ્રતિ શેર ₹૯૪.૪૨ નક્કી કરી હતી. માર્ચ ૨૦૨૬ માં બોલી ખુલી ત્યારે ફેરફેક્સની બિડ ₹૭૫ હતી. બાદમાં મૂલ્યાંકનના નિયમો બદલીને રિઝર્વ પ્રાઇસ ઘટાડીને ₹૭૫.૯૯ કરાઈ અને ફેરફેક્સને ₹૮૧ પ્રતિ શેરના ભાવે ડીલ મંજૂર કરી દેવાઈ.
૨. બોર્ડરૂમમાં હિતોનો ટકરાવ (Conflict of Interest):
જે સમયે ફેરફેક્સ બોલી લગાવી રહી હતી અને LIC પોતાનો ૩૦.૨૪% હિસ્સો વેચવાની પ્રક્રિયામાં હતી, બરાબર તે જ ગાળામાં LIC ની ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કમિટીના એક ડિરેક્ટર, ફેરફેક્સની ભારતીય કંપની ‘થોમસ કૂક ઇન્ડિયા’ (Thomas Cook India) ના બોર્ડમાં ડિરેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયા હતા.
૩. અનલિસ્ટેડ કંપની પધરાવવાની તૈયારી:
Go Digit Life હજુ શેરબજારમાં લિસ્ટેડ પણ નથી. આરોપ છે કે મનસ્વી મૂલ્યાંકન કરીને આ ખોટ ખાતી કે અનલિસ્ટેડ સંપત્તિઓ કરદાતાઓના પૈસાથી બેઠી થયેલી બેંકના માથે મારવામાં આવી રહી છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માં IDBI નો ચોખ્ખો નફો ₹૯,૫૧૩ કરોડ પહોંચ્યો છે, જે જાહેર જનતાની થાપણો અને સરકારી બેલઆઉટનું પરિણામ છે.
RBI ના રોકાણ નિયમોનું શું થશે?
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ના પ્રવર્તમાન નિયમો મુજબ, કોઈપણ કોમર્શિયલ બેંક પોતાની પેઇડ-અપ કેપિટલ અને ફ્રી રિઝર્વના ૧૦% થી વધુ રોકાણ કોઈ એક નાણાકીય કંપનીમાં કરી શકતી નથી અને કુલ મળીને તમામ સબસિડિયરી કંપનીઓમાં ૨૦% થી વધુ મૂડી રોકી શકાતી નથી.
આવા કડક નિયમનકારી માળખા વચ્ચે ફેરફેક્સ ₹૨૮,૩૦૦ કરોડનું આ તોતિંગ રોકાણ IDBI બેંક દ્વારા પોતાની કંપનીઓમાં કેવી રીતે કરાવી શકશે, તે પ્રશ્ને બેંકિંગ ક્ષેત્ર અને નાણા મંત્રાલયમાં મોટો હોબાળો મચાવ્યો છે.
