ખેતરથી થાળીમાં અને ભોજનથી શરીરમાં પહોંચી રહ્યું છે કેન્સર: રાસાયણિક ખેતીનો જીવલેણ પડકાર

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં અન્નને પરમ પવિત્ર દરજ્જો આપી ‘બ્રહ્મ’ માનવામાં આવ્યું છે. પરંતુ વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધ પછી શરૂ થયેલી ઔદ્યોગિક અને કૃષિ ક્રાંતિઓએ આ મૂળભૂત માન્યતા સામે ગંભીર સંકટ ઊભું કર્યું છે. આજે આપણા ડાઇનિંગ ટેબલ પર ગોઠવાતાં ચમકતાં ફળો, તાજી દેખાતી શાકભાજીઓ અને અનાજમાં અદ્રશ્ય ઝેરી તત્ત્વો ભળી રહ્યા છે. ખેતરોમાં થતો રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોનો બેફામ ઉપયોગ હવે ધીમા ઝેરની જેમ મનુષ્યના શરીરમાં પ્રવેશી કેન્સર જેવા જીવલેણ રોગોનું જોખમ વધારી રહ્યો છે.

હરિત ક્રાંતિથી શરૂ થયેલી કટોકટી અને ‘બાયો-એક્યુમ્યુલેશન’

• કટોકટીનો ઉપાય કાયમી મોડેલ બન્યો: આઝાદી પછી ખાદ્ય સુરક્ષાના સંકટ સામે લડવા રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોનો સહારો લેવાયો હતો. પરંતુ આ તાત્કાલિક ઉપાયને કાયમી વિકાસ મોડેલ માની લેવાતાં દેશી અને કુદરતી ફળદ્રુપતાના ઉપાયો વિસરાઈ ગયા અને રસાયણોનો અવિચારી ઉપયોગ શરૂ થયો.

• પાણી અને માટીમાં ભળતું ઝેર: ખેતરોમાં છંટાતા પેસ્ટીસાઇડ્સ પાકના પાંદડાં, મૂળ અને ફળોની પેશીઓમાં ઊંડે સુધી સમાઈ જાય છે. આ અવશેષો એટલા સ્થિર હોય છે કે સામાન્ય ધોવાથી કે રાંધવાથી પણ સંપૂર્ણ નષ્ટ થતા નથી.

• બાયો-એક્યુમ્યુલેશન (Bio-accumulation): આહારના માધ્યમથી આ ઝેરી તત્ત્વો પાચનતંત્ર, લોહી અને આંતરિક અંગોમાં વર્ષો સુધી એકઠા થાય છે, જેને તબીબી વિજ્ઞાનમાં ‘બાયો-એક્યુમ્યુલેશન’ કહેવાય છે.

વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો અને કેન્સર વચ્ચેનો સંબંધ

• તબીબી અભ્યાસના તારણો: વર્ષ ૨૦૨૪માં યુએસમાં થયેલા સંશોધન મુજબ, જંતુનાશકોના નિયમિત સંપર્કમાં રહેતા ખેડૂતો અને ગ્રામીણ નાગરિકોમાં બ્લડ કેન્સર (લ્યુકેમિયા), નોન-હોજકિન લિમ્ફોમા, પ્રોસ્ટેટ અને મૂત્રાશયના કેન્સરનું પ્રમાણ સામાન્ય વસ્તી કરતાં વધુ જોવા મળ્યું છે. આ રસાયણો કોષોના ડીએનએ (DNA) બંધારણને નુકસાન પહોંચાડી ગાંઠ પેદા કરે છે.

• બહુપરિમાણીય રોગ: કેન્સર એ ‘મલ્ટી-ફેક્ટોરિયલ’ રોગ છે, જેમાં આનુવંશિકતા, વ્યસન, તણાવ અને બેઠાડુ જીવનશૈલી જેવા અનેક પરિબળો પણ ભાગ ભજવે છે. જોકે, આ સંજોગોમાં રાસાયણિક જંતુનાશકો શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને ડીએનએ રિપેર કરવાની ક્ષમતા નબળી પાડી બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કરે છે.

પંજાબનો માળવા પ્રદેશ: દેશનો કમનસીબ ‘કેન્સર બેલ્ટ’

રાસાયણિક પ્રદૂષણની સૌથી ગંભીર અસર પંજાબના માળવા પ્રદેશમાં જોવા મળી છે:

• જમીન અને ભૂગર્ભજળ પ્રદૂષિત: દાયકાઓ સુધી કપાસ અને ઘઉંના પાક પર યુરિયા, ડીએપી અને જંતુનાશકોનો આડેધડ છંટકાવ થવાથી જમીન અને ભૂગર્ભજળમાં યુરેનિયમ, આર્સેનિક અને રસાયણો ભયજનક સપાટીએ પહોંચી ગયા.

• ‘કેન્સર ટ્રેન’ તરીકે ઓળખાતી પેસેન્જર: આજે માળવા પ્રદેશ ‘કેન્સર બેલ્ટ’ તરીકે કુખ્યાત બન્યો છે. ભટિંડાથી રાજસ્થાનના બિકાનેર જતી પેસેન્જર ટ્રેનમાં મોટાભાગના મુસાફરો કેન્સરની સારવાર અર્થે જતા દર્દીઓ હોવાથી લોકો તેને ‘કેન્સર ટ્રેન’ તરીકે ઓળખવા લાગ્યા છે.

સરકાર અને નિયમનકારી તંત્રની ભૂમિકા

માત્ર વ્યક્તિગત સાવચેતી આ ગંભીર સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકતી નથી; તેમાં શાસનતંત્રની મજબૂત ઇચ્છાશક્તિ જરૂરી છે:

• કડક નિયમન અને તપાસ: FSSAI જેવી સંસ્થાઓએ મંડીઓ અને સુપરમાર્કેટમાં વેચાતા શાકભાજી, ફળો, અનાજ અને દૂધનું નિયમિત લેબોરેટરી સેમ્પલિંગ કરવું જોઈએ.

• પ્રતિબંધિત રસાયણો પર રોક: વિકસિત દેશોમાં પ્રતિબંધિત હોય તેવા ખતરનાક ‘રેડ લેબલ’ જંતુનાશકોના વેચાણ પર ભારતમાં પણ તાત્કાલિક સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવો જરૂરી છે.

પ્રાકૃતિક ખેતી: ભવિષ્યની પેઢીને બચાવવાનો એકમાત્ર માર્ગ

ખેડૂત કોઈ શોખથી મોંઘા રસાયણો નથી વાપરતો, પરંતુ પાક બળી જવાની અને દેવાના ડરથી તે આ પગલું ભરે છે. તેથી:

• સરકાર દ્વારા ખેડૂતોને પ્રાકૃતિક કૃષિ, ગાય આધારિત ખેતી અને જૈવિક ખાતરો વાપરવા માટે યોગ્ય તાલીમ અને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.

• પ્રાકૃતિક ખેતી તરફ વળતા ખેડૂતોને પ્રારંભિક નુકસાન સામે નાણાકીય સુરક્ષા, વિશેષ સબસિડી અને તેમના ઓર્ગેનિક ઉત્પાદનો માટે યોગ્ય પ્રીમિયમ માર્કેટ ઉપલબ્ધ કરાવવું પડશે.

જો આર્થિક વિકાસના નામે પ્રજાના શરીર રોગગ્રસ્ત બનતા જાય, તો એ પ્રગતિ આત્મઘાતી સાબિત થશે. આવનારી પેઢીઓને સ્વસ્થ અને કેન્સરમુક્ત ભવિષ્ય આપવા માટે હોસ્પિટલના પગથિયાં ચડવાની રાહ જોવાને બદલે દેશના ખેતરો, બજારો અને પોતાના રસોડામાંથી જ તાકીદે પ્રાકૃતિક બદલાવ લાવવો અનિવાર્ય છે.

v