ફાંસી નહીં આ ૪ અલગ રીતે અમેરિકામાં અપાય છે સજા-એ-મૌત: ગોળી મારતી વખતે એક જલ્લાદની રાઇફલ કેમ ખાલી રખાય છે?

દુનિયાના મોટાભાગના દેશોમાં ગંભીર ગુનાઓ માટે ફાંસીના માંચડે લટકાવીને મોતની સજા આપવાની પદ્ધતિ સૌથી સામાન્ય માનવામાં આવે છે, પરંતુ અમેરિકા (USA) માં સ્થિતિ તદ્દન અલગ છે. અમેરિકામાં લાંબા સમયથી ફાંસીની સજા લગભગ બંધ કરી દેવામાં આવી છે.

હાલમાં અમેરિકામાં કેપિટલ પનિશમેન્ટ (મૃત્યુદંડ) ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે:

• પ્રથમ કારણ: ક્રિસ્ટા પાઈક નામની મહિલા કેદીને ઝેરી ઇન્જેક્શન આપવા છતાં તે બચી ગઈ હતી અને હાલ તેની હાલત નાજુક છે.

• બીજું કારણ: વર્ષ ૨૦૦૯માં મિલિટરી બેઝ પર ૧૩ લોકોની હત્યા કરનાર લશ્કરી સાયકિયાટ્રિસ્ટ નિદાલ હસનને ફાયરિંગ સ્ક્વોડ (ગોળી મારીને) દ્વારા મોતની સજા આપવા માટે મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

વર્ષ ૨૦૨૫ દરમિયાન અમેરિકામાં ૪૭ ગુનેગારોને મૃત્યુદંડ આપવામાં આવ્યો હતો, જે વર્ષ ૨૦૦૯ પછીનો સૌથી મોટો વાર્ષિક આંકડો છે. અમેરિકામાં સજા-એ-મૌત આપવા માટે કઈ મુખ્ય પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તે અંગે વિગતવાર માહિતી નીચે મુજબ છે.

૧. ઘાતક ઈન્જેક્શન (Lethal Injection) — સૌથી પ્રચલિત પદ્ધતિ

આજે અમેરિકામાં મોટાભાગના રાજ્યોમાં મૃત્યુદંડ માટે ઘાતક ઝેરી ઇન્જેક્શનનો જ ઉપયોગ પ્રાથમિકતા તરીકે થાય છે:

• ૧૯૭૬ પછી અત્યાર સુધીમાં ૧,૪૯૨ થી વધુ કેદીઓને ઝેરી ઈન્જેક્શન આપીને મોતને ઘાટ ઉતારવામાં આવ્યા છે.

• આ પદ્ધતિમાં કેદીને એક સ્ટ્રેચર જેવા ટેબલ પર બાંધીને પેન્ટોબાર્બિટલ જેવી અત્યંત ઘાતક દવાઓ નસ વાટે આપવામાં આવે છે, જેથી વ્યક્તિ બેભાન થઈ જાય છે અને તેનું હૃદય ધબકતું બંધ થઈ જાય છે.

• જોકે, ઘણી વખત યોગ્ય નસ ન મળવાને કારણે કે ડ્રગ્સની અસરમાં ગરબડ થતાં આ પ્રક્રિયા અત્યંત દર્દનાક બની જતી હોવાના કિસ્સા પણ સામે આવ્યા છે.

૨. ફાયરિંગ સ્ક્વોડ (Firing Squad): એક રાઇફલ કેમ ખાલી રાખવામાં આવે છે?

ફાયરિંગ સ્ક્વોડ દ્વારા મૃત્યુદંડ આપવાની રીત અત્યંત ચોક્કસ અને મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ સંવેદનશીલ હોય છે:

• પ્રક્રિયા: કેદીને કમર અને માથાના ભાગેથી એક લાકડાની ખુરશી સાથે ચામડાના પટ્ટાથી બાંધી દેવામાં આવે છે અને માથા પર કાળું કપડું (હુડ) ઢાંકી દેવાય છે. એક તબીબ સ્ટેથોસ્કોપ વડે કેદીના હૃદયનું ચોક્કસ સ્થાન નક્કી કરી તેના પર સફેદ રંગનું ટાર્ગેટ કાપડ ચોંટાડે છે.

• ૫ નિશાનેબાજ અને રહસ્ય: ૨૦ ફૂટના અંતરે ઉભેલા ૫ શાર્પ શૂટર્સ (.30 કેલિબર રાઇફલ સાથે) કેદીના હૃદય પર એકસાથે નિશાન તાકે છે.

• એક બંદૂક ખાલી રાખવાનું કારણ: આ ૫ રાઇફલ પૈકી એક રાઇફલમાં નકલી કે ખાલી કારતૂસ (Blank Round) ભરવામાં આવે છે. કોઈ પણ નિશાનેબાજને ખબર હોતી નથી કે કોની બંદૂકમાં અસલી ગોળી છે અને કોની બંદૂકમાં ખાલી કારતૂસ. આવું એટલા માટે કરવામાં આવે છે જેથી સ્ક્વોડના દરેક સભ્યના મનમાં ક્યારેય એવો અપરાધભાવ (Guilt) ન રહે કે કેદીનો જીવ તેની જ ગોળીથી ગયો હતો.

૩. ઈલેક્ટ્રિક ચેર (Electric Chair): હાઈ-વોલ્ટેજ વીજળીના ઝટકા

ફાંસીની સજા કરતાં વધુ વૈજ્ઞાનિક અને ત્વરિત રીત શોધવા માટે ૧૮૮૮માં ન્યૂયોર્કમાં સૌપ્રથમ ઇલેક્ટ્રિક ચેર બનાવવામાં આવી હતી:

• કેદીને વિશેષ રીતે ડિઝાઈન કરેલી લાકડાની ખુરશી પર બેસાડી માથા અને પગ પર ઇલેક્ટ્રોડ લગાવવામાં આવે છે.

• કેદીના શરીરમાંથી ૫૦૦ થી ૨,૦૦૦ વોલ્ટનો વીજ કરંટ આશરે ૩૦ સેકન્ડ સુધી પસાર કરવામાં આવે છે.

• ત્યારબાદ ડોક્ટર તપાસ કરે છે કે હૃદય બંધ થયું છે કે નહીં. જો હૃદય હજુ પણ ધબકતું હોય તો ફરીથી બીજો ઝટકો આપવામાં આવે છે. હાલમાં કોઈ પણ રાજ્યમાં આ પ્રાથમિક પદ્ધતિ નથી, પરંતુ કેદીની પસંદગી કે ઈન્જેક્શન ઉપલબ્ધ ન હોય તેવા અપવાદરૂપ કિસ્સામાં તેનો ઉપયોગ થાય છે.

૪. ગેસ ચેમ્બર (Gas Chamber): ઝેરી સાયનાઈડ ગેસ

વર્ષ ૧૯૨૪માં નેવાડા રાજ્ય દ્વારા કેદીઓને ઓછી પીડા સાથે મોત આપવાના હેતુથી સાયનાઈડ ગેસ ચેમ્બર પદ્ધતિ શરૂ કરાઈ હતી:

• કેદીને એક હવાચુસ્ત (Airtight) કાચની કેબિનમાં બેસાડવામાં આવે છે અને નીચે રહેલા કન્ટેનરમાં કેમિકલ રિએક્શન કરાવીને અત્યંત ઝેરી હાઈડ્રોજન સાયનાઈડ ગેસ છોડવામાં આવે છે.

• અમેરિકામાં છેલ્લે ૧૯૯૯માં આ પદ્ધતિનો સત્તાવાર ઉપયોગ થયો હતો. હાલમાં ૧૧ જેટલા રાજ્યોમાં કાયદાકીય રીતે તેને માન્યતા છે, પરંતુ સામાન્ય સંજોગોમાં તેનો ઉપયોગ ટાળવામાં આવે છે.

ઉલ્લેખનીય છે કે ૧૮૯૦ સુધી અમેરિકામાં ફાંસી જ મુખ્ય સજા હતી, પરંતુ તેને ક્રૂર ગણીને ધીમે ધીમે બંધ કરી દેવાઈ હતી. અમેરિકામાં આખરી ફાંસી ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૯૯૬ના રોજ ડેલાવેર રાજ્યમાં આપવામાં આવી હતી.