‘રામાયણ’માં રામ પર પીળો લેપ લગાવવાના દ્રશ્યથી દર્શકો કેમ કન્ફ્યુઝ થયા? સીતાજીની હાજરી, મિથિલાની ‘ચુમાન’ અને રાજ્યાભિષેક કનેક્શન

દિગ્દર્શક નિતેશ તિવારીની મહત્વાકાંક્ષી ફિલ્મ ‘રામાયણ: પાર્ટ ૧’ રિલીઝ પહેલાંથી જ સતત ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. ફિલ્મમાં રણબીર કપૂર ભગવાન શ્રીરામ અને સાંઈ પલ્લવી માતા સીતાના રોલમાં જોવા મળશે. તાજેતરમાં જ ફિલ્મના નિર્માતાઓએ નવું ગીત ‘મંગલ રંગ’ રિલીઝ કર્યું છે, જેમાં રામ-સીતાના લગ્ન ઉત્સવ અને વનવાસ પૂર્વેના પ્રસંગો દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

પરંતુ આ ગીતમાં સામે આવેલા એક ચોક્કસ દ્રશ્યએ સોશિયલ મીડિયા પર દર્શકો અને સંસ્કૃતિપ્રેમીઓ વચ્ચે જોરદાર ચર્ચા જગાવી છે. આ સીનમાં ભગવાન રામના શરીર પર પરિવારની મહિલાઓ દ્વારા પીળા રંગનો લેપ લગાવવામાં આવે છે, જેને મોટાભાગના લોકો પરંપરાગત હળદરની રસ્મ માની રહ્યા છે.

હળદર જેવા સીન પર કેમ ઊભા થયા સવાલો?

• સીતાજીની હાજરીથી અસમંજસ: સામાન્ય રીતે હિન્દુ લગ્ન પરંપરામાં લગ્ન પૂર્વે વર-વધૂને અલગ-અલગ હળદર લગાવવામાં આવે છે. પરંતુ આ ગીતના દ્રશ્યમાં જ્યારે ભગવાન રામને પીળો લેપ લગાવાઈ રહ્યો છે, ત્યારે માતા સીતા પણ ત્યાં ઉપસ્થિત જોવા મળે છે.

• દર્શકોના તર્ક: સોશિયલ મીડિયા યુઝર્સે સવાલ ઉઠાવ્યો કે જો આ લગ્ન પહેલાંની હળદરની વિધિ છે, તો તેમાં સીતાજીની હાજરી કઈ રીતે શક્ય બને? જેથી દર્શકો અસમંજસમાં મુકાયા છે કે આ કોઈ સામાન્ય લગ્ન વિધિ નથી.

શું આ મિથિલા પ્રદેશની પવિત્ર ‘ચુમાન’ (ચુમાવન) પરંપરા છે?

ચર્ચા વચ્ચે કેટલાક સંસ્કૃતિ વિદો અને નેટીઝન્સે દાવો કર્યો છે કે આ દ્રશ્ય હળદરનું નહીં, પરંતુ મિથિલા ક્ષેત્રમાં પ્રચલિત પરંપરાગત ‘ચુમાન’ (ચુમાવન) ની વિધિનું હોઈ શકે છે:

• આશીર્વાદ આપવાની પરંપરા: મિથિલા સંસ્કૃતિમાં લગ્ન જેવા શુભ પ્રસંગોએ વડીલો દ્વારા વર-કન્યાના સુખી દાંપત્યજીવન, દીર્ઘાયુ અને મંગલ ભવિષ્ય માટે આશીર્વાદ આપવા ‘ચુમાન’ વિધિ કરવામાં આવે છે.

• મંગલ દ્રવ્યોનો ઉપયોગ: આ અનુષ્ઠાનમાં હળદર, સોપારી, દૂર્વા ઘાસ અને લાલ ડાંગર જેવા પવિત્ર દ્રવ્યો સજાવીને પૂજન કરવામાં આવે છે. આ કારણે કેટલાક લોકો આ સીનને મિથિલાની લોકપરંપરા સાથે જોડી રહ્યા છે.

શ્રીરામના રાજ્યાભિષેક પૂર્વેના ઉબટનનું કનેક્શન

બીજો એક મજબૂત પક્ષ એવો પણ સામે આવ્યો છે કે આ દ્રશ્ય લગ્ન પ્રસંગનું નહીં, પરંતુ અયોધ્યામાં ભગવાન રામના પ્રસ્તાવિત રાજ્યાભિષેક (તાજપોશી) ની પૂર્વતૈયારીઓ સાથે સંકળાયેલું હોઈ શકે છે:

• અવધની પરંપરા: અવધ અને રઘુકુળની રાજવી પરંપરા અનુસાર, રાજાના રાજ્યાભિષેક કે તાજપોશી પૂર્વે મંગળ સ્નાન માટે વિશેષ ઉબટન (લેપ) લગાવવાની અને પરિવારની મહિલાઓ દ્વારા આશીર્વાદ આપવાની પરંપરા રહી છે.

• પાર્ટ-૧ નો સંદર્ભ: ફિલ્મમાં રાજ્યાભિષેક અને ત્યારબાદ વનવાસની ઘટનાઓ આવતી હોવાથી આ સીન રાજ્યાભિષેકના ઉબટન વિધિનો હોવાની પણ પૂરી શક્યતા છે.

જોકે, ફિલ્મના મેકર્સ તરફથી આ દ્રશ્ય હળદર, ચુમાવન કે રાજ્યાભિષેકમાંથી કઈ વિધિનું છે તે અંગે કોઈ સત્તાવાર સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી. ફિલ્મ રિલીઝ થયા બાદ જ આ દ્રશ્ય પાછળનું સાચું કથા-સંદર્ભ સ્પષ્ટ થશે.