રાજ્યમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવા અને માર્ગ સલામતી સુનિશ્ચિત કરવાના હેતુથી સરકારે વાહન સ્ક્રેપ પોલિસી લાગુ કરી છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ગુજરાતના રસ્તાઓ પર હજુ પણ લાખો જૂના વાહનો દોડી રહ્યા છે. સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, રાજ્યભરમાં હાલમાં ૧૫ વર્ષથી વધુ જૂના અને અત્યંત ખખડધજ વાહનોની સંખ્યા ૪૧.૨૦ લાખને વટાવી ગઈ છે.
આ વાહનો માત્ર મુસાફરો માટે જોખમી નથી, પરંતુ પર્યાવરણ અને હવાની ગુણવત્તા માટે પણ ગંભીર ખતરો ઊભો કરી રહ્યા છે. સરકારે જૂના વાહનો સ્ક્રેપ કરાવી નવું વાહન ખરીદવા પર રોડ ટેક્સમાં આકર્ષક રાહતની જાહેરાત કરી હોવા છતાં, આ યોજના જમીની સ્તરે સદંતર ફ્લોપ સાબિત થઈ રહી છે.
મોટા શહેરોમાં જૂના વાહનોનો રાફડો: અમદાવાદ ટોપ પર
રાજ્યના મહાનગરોમાં ૧૫ વર્ષ પૂર્ણ કરી ચૂકેલા વાહનોની સંખ્યા ચિંતાજનક સ્તરે પહોંચી છે:
-
અમદાવાદ જિલ્લો: સૌથી વધુ ૨૦.૫૮ લાખથી વધુ વાહનો ખખડધજ હાલતમાં રસ્તા પર ફરી રહ્યા છે.
-
રાજકોટ: આશરે ૭.૩૬ લાખ વાહનો.
-
સુરત: ૨ લાખથી વધુ જૂના વાહનો.
-
વડોદરા: ૧.૩૫ લાખથી વધુ જૂના વાહનો નોંધાયા છે.
આ ૪૧ લાખથી વધુ જૂના વાહનોમાં ૬.૩૪ લાખથી વધુ ખાનગી કાર, ૧.૭૬ લાખ જેટલી ટ્રકો, ૧.૧૧ લાખથી વધુ ટ્રેક્ટર અને ૧.૩૪ લાખથી વધુ પેસેન્જર રિક્ષાઓ સામેલ છે, જે મોટા પાયે ઝેરી ધુમાડો ઓકીને વાયુ પ્રદૂષણમાં વધારો કરી રહ્યા છે.
સરકારી નિયમો કડક છતાં પરિણામ શૂન્ય
નવી માર્ગદર્શિકા અંતર્ગત સરકારે વિવિધ કડક પગલાં લીધા છે:
-
રાજ્ય સરકારના તમામ વિભાગો, એસ.ટી. નિગમ (GSRTC) અને સ્થાનિક નગરપાલિકા કે મહાનગરપાલિકાઓના ૧૫ વર્ષ જૂના સરકારી વાહનોને તબક્કાવાર સ્ક્રેપ કરવામાં આવી રહ્યા છે.
-
ખાનગી વાહનો માટે ૧૫ વર્ષ પૂર્ણ થયા બાદ ફિટનેસ સર્ટિફિકેટ મેળવવું મુશ્કેલ બનાવી દેવાયું છે.
-
૧૫ વર્ષ જૂની ખાનગી કારના રિ-રજિસ્ટ્રેશનની સરકારી ફીમાં નોંધપાત્ર વધારો કરવામાં આવ્યો છે, જેથી લોકો જૂના વાહનો વાપરવાનું બંધ કરે.
તેમ છતાં, સામાન્ય જનતા તરફથી સ્ક્રેપિંગ સેન્ટરો પર વાહનો જમા કરાવવાનો ઉત્સાહ સાવ નહિવત જોવા મળી રહ્યો છે.
ગુજરાતમાં વ્હીકલ સ્ક્રેપ પોલિસી નિષ્ફળ જવાના મુખ્ય ૫ કારણો
-
અપૂરતું આર્થિક વળતર: વાહન માલિકને સ્ક્રેપ સેન્ટર તરફથી જૂની ગાડીની જે કિંમત મળે છે તે ખૂબ જ ઓછી હોય છે. નવી ગાડી ખરીદતી વખતે મળતી રોડ ટેક્સ રાહત કે નજીવું ડિસ્કાઉન્ટ એટલું મોટું નથી કે સામાન્ય માણસ લાખો રૂપિયા ખર્ચી નવી કાર ખરીદે.
-
નવા વાહનોના આસમાને પહોંચેલા ભાવ: ઓટોમોબાઇલ માર્કેટમાં તમામ વાહનોના ભાવ સતત વધી રહ્યા છે. મોંઘી લોન અને ઊંચા EMI ભરીને નવું વાહન ખરીદવું મધ્યમ વર્ગ માટે આર્થિક બોજ સમાન છે, જેથી લોકો રિપેરિંગ કરાવીને જૂનું વાહન ચલાવવાનું જ પસંદ કરે છે.
-
ઓથોરાઇઝ્ડ સ્ક્રેપિંગ સેન્ટર્સનો અભાવ: ગુજરાતમાં હજુ પણ પૂરતા પ્રમાણમાં સત્તાવાર વ્હીકલ સ્ક્રેપિંગ ફેસિલિટી (RVSF) ઉપલબ્ધ નથી. વાહન જમા કરાવવાની, સ્ક્રેપિંગ સર્ટિફિકેટ મેળવવાની અને RTOમાંથી કેન્સલેશનની પ્રક્રિયા સામાન્ય નાગરિક માટે જટિલ અને લાંબી છે.
-
લોકલ ભંગાર બજારની સ્પર્ધા: અનઓર્ગેનાઇઝ્ડ લોકલ ભંગાર બજારના વેપારીઓ જૂના વાહનોના સ્પેર પાર્ટ્સ છૂટા વેચીને માલિકને તાત્કાલિક રોકડમાં વધુ રકમ ચૂકવે છે. ત્યાં કોઈ કાગળિયાની ઝંઝટ ન હોવાથી લોકો સરકારી સેન્ટરોને બદલે લોકલ માર્કેટમાં જવાનું પસંદ કરે છે.
-
ભાવનાત્મક જોડાણ અને ગ્રામીણ ઉપયોગ: ભારતીય ઘરોમાં પોતાના પ્રથમ વાહન સાથે ભાવનાત્મક લગાવ હોય છે. આ ઉપરાંત, ગ્રામીણ પંથકોમાં ખેતી અને સ્થાનિક હેરફેર માટે ૧૫ વર્ષ જૂના ટ્રેક્ટર કે જીપ હજુ પણ સુગમતાથી કામ આપતા હોવાથી ખેડૂતો તેને ભંગારમાં આપવા તૈયાર નથી.
