elnino : વિશ્વ હવામાન સંસ્થા (WMO) એ પ્રશાંત મહાસાગરમાં સક્રિય થયેલા ‘અલ નીનો’ (El Nino) ને લઈને ગંભીર એલર્ટ જાહેર કર્યું છે. આ આબોહવાકીય સિસ્ટમ વધુ શક્તિશાળી બનીને ફેબ્રુઆરી 2027 સુધી સક્રિય રહેવાની સંભાવના છે, જેની સીધી અસર ભારતના ચોમાસા, શિયાળા અને કૃષિ ક્ષેત્ર પર પડશે.
ભારતમાં વર્ષ 1901 પછી આ વર્ષનો ઑગસ્ટ મહિનો સૌથી ગરમ નોંધાયો છે અને સામાન્ય કરતાં 16 ટકા ઓછો વરસાદ રહ્યો છે. હવે ચોમાસા બાદ શિયાળાની ઋતુ પણ ટૂંકી થવા અને ફેબ્રુઆરીમાં તાપમાન ઝડપથી વધવાના સંકેતોથી ઘઉં સહિતના રવિ પાકોના ઉત્પાદન પર મોટું સંકટ તોળાઈ રહ્યું છે.
મુખ્ય મુદ્દા (Highlights):
-
WMO અનુસાર પ્રશાંત મહાસાગરમાં સક્રિય અલ નીનો ફેબ્રુઆરી 2027 સુધી લંબાવાની શક્યતા.
-
1901 પછી દેશમાં 125 વર્ષનો રૅકોર્ડ તૂટ્યો; ઓગસ્ટ મહિનો ઇતિહાસનો સૌથી ગરમ રહ્યો અને 16% ઓછો વરસાદ નોંધાયો.
-
IMD અનુસાર સપ્ટેમ્બરમાં પણ સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ (LPA ના 91% થી નીચે) રહેવાની આગાહી.
-
‘ક્લાઇમેટ ટ્રેન્ડ્સ’ રિપોર્ટ મુજબ ઉત્તર ભારતમાં શિયાળો ટૂંકો થયો; ફેબ્રુઆરીમાં દર દાયકે તાપમાન સરેરાશ 0.69°C ના દરે વધી રહ્યું છે.
-
ફેબ્રુઆરી-માર્ચમાં અસામાન્ય ગરમીથી ઘઉંના પાકને ‘ટર્મિનલ હીટ સ્ટ્રેસ’ લાગવાનું જોખમ, જેનાથી ઉત્પાદન ઘટશે.
-
વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષા, જળાશયોના જળસ્તર અને મોંઘવારી પર અલ નીનોની લાંબા ગાળાની પ્રતિકૂળ અસર.
અલ નીનોની અસર અને તાપમાનમાં વધારાના આંકડા:
| પરિમાણ / સમયગાળો | હવામાન સ્થિતિ | સંભવિત અસર |
| અલ નીનો સક્રિયતા ગાળો | ફેબ્રુઆરી 2027 સુધી | વૈશ્વિક તાપમાન અને વરસાદના ચક્રમાં મોટો વિક્ષેપ |
| ઑગસ્ટ 2026 (વરસાદ/ગરમી) | 16% ઓછો વરસાદ; 1901 પછી સૌથી ગરમ | દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ અને સિંચાઈ માટે પાણીની તંગી |
| સપ્ટેમ્બર 2026 આગાહી | સરેરાશ કરતાં ઓછો વરસાદ (<91% LPA) | ખરીફ પાકોના ઉત્પાદન અને જળાશયોના ભરાવા પર અસર |
| ફેબ્રુઆરી તાપમાન વૃદ્ધિ દર | પ્રતિ દાયકે 0.69°C નો વધારો | શિયાળો વહેલો પૂર્ણ, અકાળે ગરમી શરૂ |
| માર્ચ અને એપ્રિલ વધારો | માર્ચ: +0.58°C / એપ્રિલ: +0.66°C પ્રતિ દાયકો | ઘઉંના દાણા ભરાવાના સમયે ‘હીટ સ્ટ્રેસ’ |
શું છે આ ‘અલ નીનો’?
અલ નીનો એ મધ્ય અને પૂર્વ પ્રશાંત મહાસાગરમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમ થવાની કુદરતી આબોહવાકીય પ્રક્રિયા છે. આ સ્થિતિ પેદા થતાં વાતાવરણના પ્રવાહો બદલાય છે, જેના કારણે ભારત સહિતના દક્ષિણ એશિયાઈ દેશોમાં ચોમાસુ નબળું પડે છે અને ગરમીનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતાં વધી જાય છે. આનાથી વિપરીત જ્યારે સમુદ્રનું પાણી ઠંડુ હોય ત્યારે તેને ‘લા નીના’ કહેવાય છે, જે સારા વરસાદ અને ઠંડી લાવવા માટે જાણીતું છે.
ઘઉંના ઉત્પાદન સામે મોટો પડકાર
દિલ્હી સ્થિત રિસર્ચ સંસ્થા ‘ક્લાઇમેટ ટ્રેન્ડ્સ’ના અભ્યાસ અનુસાર, ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં શિયાળો ઝડપથી સંકોચાઈ રહ્યો છે. ઘઉંના પાક માટે ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ મહિનો દાણાના યોગ્ય વિકાસ માટે અત્યંત નાજુક ગણાય છે. જો આ સમયગાળા દરમિયાન તાપમાન ઊંચું રહે, તો પાક અકાળે પાકી જાય છે અથવા દાણા નાના રહી જાય છે (ટર્મિનલ હીટ સ્ટ્રેસ). પરિણામે દેશમાં ઘઉંના ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો થઈ શકે છે, જેની સીધી અસર ખાદ્ય પુરવઠા અને બજારના ભાવો પર પડશે.
