અફઘાનિસ્તાન : દાયકાઓથી યુદ્ધ, અશાંતિ અને આર્થિક કટોકટીનો સામનો કરી રહેલા અફઘાનિસ્તાનની જમીન નીચે એક અકલ્પનીય કુદરતી સંપત્તિ છુપાયેલી છે. યુએસ જિયોલોજિકલ સર્વે (USGS) અને સૈન્ય નિષ્ણાતોના અંદાજ મુજબ, અફઘાનિસ્તાન પાસે આશરે 1 ટ્રિલિયન ડૉલર (આશરે ₹83 લાખ કરોડ) ની કિંમતના અપ્રાકૃતિક ખનિજ સંસાધનો મોજૂદ છે.
આ ખજાનો કોઈ સોના-ચાંદીના સિક્કા નથી, પરંતુ આધુનિક ટેક્નોલોજી, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અને ડિફેન્સ ઇક્વિપમેન્ટ માટે અનિવાર્ય એવા લિથિયમ, તાંબુ, રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ અને કિંમતી રત્નોનો વિશાળ સંગ્રહ છે.
મુખ્ય મુદ્દા (Highlights):
-
અફઘાનિસ્તાનની ધરતી નીચે 1 ટ્રિલિયન ડૉલરથી વધુ મૂલ્યના ખનિજો ઉપલબ્ધ હોવાનો અંદાજ.
-
સ્માર્ટફોન અને EV બેટરી માટે મહત્વપૂર્ણ લિથિયમનો જંગી ભંડાર હોવાથી યુએસ ડિફેન્સે અફઘાનિસ્તાનને “લિથિયમનું સાઉદી અરેબિયા” ગણાવ્યું.
-
કાબુલ નજીક આવેલી ‘મેસ ઐનક’ (Mes Aynak) ખાણ વિશ્વના સૌથી મોટા ન વણાયેલા તાંબાના ભંડારો પૈકીની એક.
-
હાઇ-ટેક ઉપકરણો, રડાર અને સેટેલાઇટ માટે જરૂરી નાઇઓબિયમ, કોબાલ્ટ અને નિયોડિમિયમ જેવા રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સની હાજરી.
-
પન્ના, માણેક અને લાપિસ લાઝુલી (Lapis Lazuli) જેવા અત્યંત મોંઘા રત્નો અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા માર્બલના અખૂટ સ્ત્રોત.
-
દાયકાઓના ગૃહયુદ્ધ, રાજકીય અસ્થિરતા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના અભાવે આ સંપત્તિનો વ્યાપારી ઉપયોગ થઈ શક્યો નહીં.
અફઘાનિસ્તાનના મુખ્ય ખનિજ સંસાધનો અને તેનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ:
| ખનિજ / સ્ત્રોત | મુખ્ય ઉપયોગ / વિશેષતા | વ્યૂહાત્મક અને વૈશ્વિક મહત્વ |
| લિથિયમ (Lithium) | ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ (EV) બેટરી, સ્માર્ટફોન, લેપટોપ | ગ્રીન એનર્જી ક્રાંતિ માટે સૌથી મોંઘી ધાતુ; ‘લિથિયમનું સાઉદી’ |
| તાંબુ (Copper) | પાવર ગ્રીડ, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ વાયરીંગ | ‘મેસ ઐનક’ ખાતે વિશ્વનો સૌથી મોટો અણવપરાયેલો તાંબાનો ભંડાર |
| આયર્ન ઓર (લોખંડ) | સ્ટીલ ઉત્પાદન, બાંધકામ ક્ષેત્ર | અબજો ટન ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળો લોહ અયસ્ક ઉપલબ્ધ |
| રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ | સુપરકન્ડક્ટર્સ, ફાઇટર જેટ્સ, સેટેલાઇટ, રડાર | નાઇઓબિયમ, કોબાલ્ટ અને નિયોડિમિયમ જેવા દુર્લભ તત્વો |
| કિંમતી રત્નો અને પથ્થર | જ્વેલરી, પ્રીમિયમ કન્સ્ટ્રક્શન | નીલમણિ (પન્ના), માણેક અને વિશ્વપ્રસિદ્ધ લાપિસ લાઝુલી |
‘લિથિયમનું સાઉદી અરેબિયા’: ટેક જગત માટે કેમ મહત્વનું?
આજના ગ્રીન એનર્જી યુગમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની બેટરી માટે લિથિયમ સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાચો માલ છે. યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ડિફેન્સના આંતરિક અહેવાલમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું કે અફઘાનિસ્તાન પાસે એટલા મોટા પ્રમાણમાં લિથિયમના અનામત ભંડાર છે કે તે વૈશ્વિક બજારમાં સાઉદી અરેબિયા જેવો પ્રભાવ ઊભો કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ સંસાધનો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનનું સમીકરણ બદલી શકે છે.
આટલી સંપત્તિ છતાં અફઘાનિસ્તાન ગરીબ કેમ રહ્યું?
વિશાળ ભૂગર્ભ સંપત્તિ હોવા છતાં દેશ આર્થિક તંગી અને ભૂખમરા સામે ઝઝૂમી રહ્યો છે. આ વિરોધાભાસ પાછળના મુખ્ય કારણો:
-
દાયકાઓનું ગૃહયુદ્ધ અને હિંસા: સતત અસ્થિરતાને લીધે મોટા પાયે માઇનિંગ પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપવા અસંભવ બન્યા.
-
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો સદંતર અભાવ: ખનિજ કાઢવા અને નિકાસ કરવા માટે જરૂરી પાકા રસ્તા, રેલવે નેટવર્ક, વીજ પુરવઠો અને આધુનિક મશીનરી દેશમાં નથી.
-
ટેકનિકલ ક્ષમતા અને મૂડીનો અભાવ: જમીનમાંથી પ્રોસેસિંગ કરી કાચો માલ બજાર સુધી પહોંચાડવા અબજો ડોલરના રોકાણની જરૂર પડે છે.
તાલિબાન સરકારનું વિદેશી રોકાણ પર ધ્યાન
હાલમાં તાલિબાન શાસન આ ખનિજ સંપત્તિને બહાર કાઢવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણકારોને આકર્ષવા સક્રિય બન્યું છે. ચીન, ઈરાન અને અન્ય ક્ષેત્રીય દેશો સાથે માઇનિંગ કોન્ટ્રાક્ટ્સ અંગે વાટાઘાટો ચાલી રહી છે, જેથી મળનારી આવક દ્વારા દેશના સંઘર્ષગ્રસ્ત અર્થતંત્રને ટકાવી શકાય.
