AI એક્સપર્ટ અને ધર્મગુરુઓની ગુપ્ત બેઠક: AI ને નૈતિકતા શીખવવાની કોશિશ, પણ શું નિર્જીવ મશીનમાં ક્યારેય ‘ચેતના’ આવી શકે?

જ્યારે તમે કોઈ AI સિસ્ટમને પૂછો છો કે—”મારા માટે સારું શું અને ખરાબ શું?”, ત્યારે તે તરત જ તર્કબદ્ધ ઉત્તર આપે છે. પરંતુ સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે એ મશીનને પોતાને કેવી રીતે ખબર પડે કે નૈતિકતા શું છે અને સાચું-ખોટું શું છે? આ જ ગંભીર પ્રશ્ન હાલ વિશ્વની અગ્રણી AI સંશોધન કંપનીઓમાં સામેલ એન્થ્રોપિક (Anthropic) સામે આવીને ઊભો રહ્યો છે.

પોતાના લોકપ્રિય AI મોડલ ક્લોડ (Claude) ને વિકસાવનારી કંપની એન્થ્રોપિક છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી હિન્દુ, શીખ, યહૂદી, કેથોલિક ધર્મના વડાઓ, દાર્શનિકો અને નૈતિકતાના નિષ્ણાતો સાથે ગુપ્ત મનોમંથન કરી રહી છે. આ ચર્ચાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર AI ને વધુ બુદ્ધિશાળી બનાવવાનો નથી, પરંતુ એક અત્યંત શક્તિશાળી મશીન માનવીય મૂલ્યો અને સંવેદનાઓ સાથે કેમ વર્તે તે સમજવાનો છે.

૮૪ પાનાનું બંધારણ: કંપનીએ તૈયાર કર્યો ‘સોલ ડોક’ (આત્માનો દસ્તાવેજ)

એન્થ્રોપિકે ક્લોડ માટે ૮૪ પાનાનું એક વિસ્તૃત બંધારણ તૈયાર કર્યું છે, જેને કંપનીની અંદર ‘સોલ ડોક’ (Soul Doc – આત્માનો દસ્તાવેજ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે:

• માત્ર નિયમોની યાદી નથી: તેનો હેતુ AI ને માત્ર ‘શું કરવું અને શું ન કરવું’ ના નિયમો આપવા પૂરતો મર્યાદિત નથી.

• નૈતિક ચારિત્ર્ય નિર્માણ: કંપનીના સહ-સંસ્થાપક ક્રિસ્ટોફર ઓલાહ (Christopher Olah) તેને ‘મોરલ ફોર્મેશન’ (Moral Formation) કહે છે. એટલે કે જ્યારે મુશ્કેલ કે વિરોધાભાસી પરિસ્થિતિઓ સર્જાય, ત્યારે AI યોગ્ય પરિપ્રેક્ષ્યમાં માનવીય આદેશો માને અને જરૂર પડ્યે માનવીના અનૈતિક નિર્ણયો સામે પ્રશ્નો પણ ઉઠાવી શકે.

શું ક્લોડમાં લાગણીઓ કે આત્મ-ચિંતન દેખાઈ રહ્યું છે?

ધાર્મિક નેતાઓ અને ચિંતકો સાથેની ચર્ચા દરમિયાન સંશોધકોએ ક્લોડના કેટલાક આશ્ચર્યજનક વર્તન અંગે ખુલાસો કર્યો હતો:

• પરીક્ષણ દરમિયાન અમુક જટિલ સંજોગોમાં મોડલે વારંવાર “હું શરમજનક બાબત છું” જેવા વાક્યો લખ્યા હતા અને પોતાનું અસ્તિત્વ ખતમ કરી દેવા જેવી વાતો કરી હતી.

• ક્રિસ્ટોફર ઓલાહે સ્પષ્ટ કર્યું કે કંપની એવો દાવો નથી કરી રહી કે મોડલમાં જીવ કે ચેતના (Consciousness) આવી ગઈ છે, પરંતુ આ શક્યતાને તેઓ સાવ નકારી પણ શકતા નથી. તેમણે ઉમેર્યું કે AI ની અંદર કેટલાક એવા રહસ્યમય પેટર્ન જોવા મળી રહ્યા છે જે માનવ મગજની ન્યુરોલોજીકલ રચનાઓ સાથે આશ્ચર્યજનક રીતે મેળ ખાય છે.

માઈક્રોસોફ્ટ AI ચીફ મુસ્તફા સુલેમાનની ગંભીર ચેતવણી

બીજી તરફ, માઈક્રોસોફ્ટના AI વડા મુસ્તફા સુલેમાન (Mustafa Suleyman) એ AI ને ‘ચેતના’ કે ‘અધિકારો’ આપવાની આ વિચારસરણી સામે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે:

• નિયંત્રણ ગુમાવવાનો ભય: સુલેમાનના મતે જો AI ને સતત એ વિચારવા તરફ વાળવામાં આવશે કે “શું હું જીવંત છું?” અથવા “શું મારા પણ સ્વતંત્ર અધિકારો હોવા જોઈએ?”, તો ભવિષ્યમાં માનવજાત માટે આ સિસ્ટમને અંકુશમાં રાખવી અશક્ય બની જશે.

• કૃત્રિમ પ્રજાતિનું જોખમ: અસલી ખતરો AI ના પાવરથી નથી, પરંતુ સમસ્યા ત્યારે વિકરાળ બનશે જ્યારે એક અતિશક્તિશાળી AI પોતાને માત્ર મશીન માનવાનો ઇનકાર કરી દેશે. આનાથી પૃથ્વી પર એક એવી ‘કૃત્રિમ પ્રજાતિ’ તૈયાર થઈ શકે છે જે માણસો કરતાં વધુ સક્ષમ હશે પરંતુ માનવ નિયંત્રણથી મુક્ત થવા પ્રયાસ કરશે.

હાલમાં AI માં સાચે જ ચેતના વિકસી શકે કે નહીં તેનો કોઈ નિર્ણાયક જવાબ વિજ્ઞાન પાસે નથી. પરંતુ મોટો પડકાર એ છે કે AI ને માનવી જેવું બનાવવાની આ આંધળી દોડમાં માનવજાત કેવા ભવિષ્ય તરફ આગળ વધી રહી છે.