ગાંધીનગર: ગુજરાત સરકાર હવે દેશના કાયદાકીય ઇતિહાસમાં એક મોટું ડગલું ભરવા જઈ રહી છે. ઉત્તરાખંડ બાદ હવે ગુજરાતમાં પણ યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (Uniform Civil Code – UCC) લાગુ કરવાની તૈયારીઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. તાજેતરમાં મળેલી કેબિનેટ બેઠકમાં UCC બિલના ડ્રાફ્ટને સત્તાવાર મંજૂરી આપી દેવામાં આવી છે.
શું છે ગુજરાત UCC બિલ?
યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ એટલે કે ‘સમાન નાગરિક સંહિતા’નો અર્થ છે કે રાજ્યના તમામ નાગરિકો માટે લગ્ન, છૂટાછેડા, મિલકતનો વારસો અને દત્તક લેવા જેવા વ્યક્તિગત વિષયોમાં એકસમાન કાયદો હશે. હવે ધર્મ કે જ્ઞાતિના આધારે અલગ-અલગ કાયદાઓ રહેશે નહીં. આ ડ્રાફ્ટ કુલ 2 ભાગ અને 7 પ્રકરણોમાં વહેંચાયેલો છે.
1. લગ્ન અને છૂટાછેડાના નિયમોમાં મોટો ફેરફાર
નવા કાયદા મુજબ, લગ્નની નોંધણી (Registration) હવે ફરજિયાત બનશે. જોકે, રજિસ્ટ્રેશન વગર લગ્ન અમાન્ય નહીં ગણાય, પરંતુ જો નિયત સમયમાં નોંધણી નહીં કરાવો તો દંડ ભરવો પડશે.
-
એક જ લગ્નનો નિયમ: તમામ ધર્મના લોકો માટે હવે માત્ર એક જ લગ્ન માન્ય રહેશે.
-
છૂટાછેડા પર પ્રતિબંધ: લગ્ન થયાના એક વર્ષની અંદર કોઈપણ પક્ષ છૂટાછેડા માટે અરજી કરી શકશે નહીં.
-
બાળકોનું રક્ષણ: છૂટાછેડા વખતે બાળકોની કસ્ટડી અને ભરણપોષણ માટે કડક જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
2. લિવ-ઈન રિલેશનશિપ: હવે રજિસ્ટ્રેશન વગર રહેવું ગુનો
ગુજરાતમાં લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં રહેતા યુગલો માટે કાયદો કડક બનશે:
-
ફરજિયાત નોંધણી: લિવ-ઈનમાં રહેતા કપલે સ્થાનિક રજિસ્ટ્રાર પાસે નોંધણી કરાવવી પડશે.
-
બાળકોના હક: લિવ-ઈન સંબંધોથી જન્મેલા બાળકોને કાયદેસરની માન્યતા મળશે અને તેમને પિતાની મિલકતમાં સમાન હક મળશે.
-
સજાની જોગવાઈ: જો કોઈ લિવ-ઈનની માહિતી છુપાવશે કે ખોટી આપશે, તો તેને જેલ અથવા આકરો દંડ થઈ શકે છે. સંબંધ પૂરો કરતી વખતે પણ રજિસ્ટ્રારનું સર્ટિફિકેટ લેવું પડશે.
3. મિલકત અને વારસામાં દીકરીઓને સમાન અધિકાર
વારસા હક બાબતે આ કાયદો ક્રાંતિકારી ફેરફાર લાવશે:
-
પુત્ર-પુત્રી સમાન: હવે ધર્મ કે જાતિના ભેદભાવ વગર પુત્ર અને પુત્રી બંનેને પિતાની મિલકતમાં સમાન અધિકાર મળશે.
-
સરળ વસિયતનામું: વસિયતનામું (Will) બનાવવાની પ્રક્રિયા સરળ બનશે, જેથી ભવિષ્યમાં વારસદારો વચ્ચે કાયદાકીય વિવાદો ન સર્જાય.
-
મહિલા સશક્તિકરણ: આ પગલાથી મહિલાઓને આર્થિક સુરક્ષા અને સામાજિક ન્યાય મળશે.
4. આદિવાસી સમુદાયને મુક્તિ
રાજ્ય સરકારે ગુજરાતની સામાજિક વિવિધતાનું પણ ધ્યાન રાખ્યું છે. અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અને કેટલાક વિશિષ્ટ સમુદાયોને તેમની પરંપરાગત પ્રથાઓ અને સંસ્કૃતિ જાળવવા માટે આ કાયદાની અમુક જોગવાઈઓમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.
UCC લાગુ થયા બાદ શું બદલાશે? (મુખ્ય મુદ્દાઓ)
| વિષય | અત્યારની સ્થિતિ | UCC બાદ શું થશે? |
| લગ્ન | ધર્મ મુજબ અલગ કાયદા | બધા માટે એક જ સમાન કાયદો |
| લિવ-ઈન | કોઈ કાયદેસર નોંધણી જરૂરી નથી | રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત, નહીંતર જેલ |
| વારસો | પુત્ર-પુત્રીના હકમાં અસમાનતા | પુત્ર અને પુત્રીને મિલકતમાં સમાન હક |
| છૂટાછેડા | ધાર્મિક રીત-રિવાજો મુજબ | કોર્ટ દ્વારા પારદર્શક પ્રક્રિયા |
ક્યારે લાગુ થશે આ કાયદો?
આગામી 25 માર્ચ, 2026 ના રોજ ગુજરાત વિધાનસભામાં આ બિલ પર વિસ્તૃત ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. જો આ બિલ પસાર થઈ જશે, તો ગુજરાત દેશનું બીજું એવું રાજ્ય બનશે જ્યાં સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) અમલી હોય. આગામી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણી પહેલા સરકારનો આ એક મોટો માસ્ટર સ્ટ્રોક માનવામાં આવી રહ્યો છે.
