‘ન હું નમાજ પઢું છું, ન ધર્મ સાથે કોઈ લેવાદેવા’: નાસ્તિક પિતાના ઘરે ઉછરેલી શબાના આઝમીનું બેબાક નિવેદન

હિન્દી સિનેમાની પીઢ અભિનેત્રી શબાના આઝમી (Shabana Azmi) પોતાના નિખાલસ વિચારો અને સામાજિક મુદ્દાઓ પર નિર્ભય વલણ માટે જાણીતા છે. હાલમાં જ તેમણે પોતાના ધર્મ, વ્યક્તિગત આસ્થા અને પારિવારિક ઉછેર અંગે એવું નિવેદન આપ્યું છે જે ભારે ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. શબાના આઝમીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ જન્મથી મુસ્લિમ છે અને તેમને ઈદ મનાવવી, ઉર્દૂ ભાષા તથા પરંપરાગત ભોજન પસંદ છે, પરંતુ તેઓ નિયમિત નમાજ પઢતા નથી કે નથી તેમને કોઈ ઔપચારિક ધાર્મિક ક્રિયાકાંડ સાથે સંબંધ.

તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આસ્થા એ દરેક વ્યક્તિનો અંગત મામલો છે અને તેમાં શાસન કે સરકારની કોઈ દખલગીરી હોવી જોઈએ નહીં. આ સાથે જ તેમણે પોતાના પતિ અને પ્રખ્યાત ગીતકાર જાવેદ અખ્તર ના વિચારોનો ઉલ્લેખ કરતાં તેમને કટ્ટર નાસ્તિક ગણાવ્યા હતા.

નાસ્તિક પિતા કૈફી આઝમીના ઘરમાં થયો ઉછેર

IIMUN ના યુટ્યુબ શો દરમિયાન વાતચીત કરતાં શબાના આઝમીએ પોતાના પારિવારિક માહોલની વિગતો આપી હતી:

• પિતા સંપૂર્ણ નાસ્તિક હતા: તેમના પિતા અને મશહૂર શાયર કૈફી આઝમી પાક્કા નાસ્તિક હતા, જ્યારે માતા ધાર્મિક રિવાજો પાળતી હતી પરંતુ ખૂબ ગંભીરતાથી નહીં.

• ભાષા અને સંસ્કૃતિનો પ્રભાવ: શબાનાએ જણાવ્યું કે તેમની બોલચાલની ભાષામાં ‘માશાઅલ્લાહ’ અને ‘ઇન્શાઅલ્લાહ’ જેવા શબ્દો સહજ રીતે સામેલ છે. જોકે જાવેદ અખ્તર ક્યારેક આ બાબતે સવાલ ઉઠાવે છે કે જો કોઈ વારંવાર ‘પ્રભુજી કી મરજી’ બોલે તો કેવું લાગે? તેના પર શબાનાનું માનવું છે કે અમુક શબ્દો આપણી ભાષા અને સંસ્કૃતિનો હિસ્સો બની જાય છે, તેનો અર્થ એવો નથી કે તે ધાર્મિક માન્યતા દર્શાવે છે.

‘હું મુસ્લિમ છું, પણ નમાજ પઢતી નથી’

સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને ધાર્મિક ક્રિયાકાંડ વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરતાં અભિનેત્રીએ કહ્યું:

• સંસ્કૃતિ સાથે જોડાણ: શબાનાએ જણાવ્યું કે તેમને મુસ્લિમ સમુદાયની સંસ્કૃતિ, પરંપરાગત વાનગીઓ, ઈદની ઉજવણી અને ઉર્દૂ ભાષાથી ખૂબ પ્રેમ છે.

• ક્રિયાકાંડથી મુક્ત: જોકે તેમના પરિવારમાં નમાજ પઢવાની કોઈ પરંપરા નથી. તેમણે સાફ શબ્દોમાં કહ્યું, “ન હું નમાજ પઢું છું અને ન તો મારે ધર્મ સાથે કોઈ લેવાદેવા છે.” તેમના મતે કોઈ સમુદાયની સંસ્કૃતિને ચાહવા માટે ધાર્મિક વિધિઓનું નિયમિત પાલન કરવું ફરજિયાત નથી.

• જાવેદ અખ્તર કટ્ટર નાસ્તિક: પતિ જાવેદ અખ્તર વિશે વાત કરતાં કહ્યું કે તેઓ પહેલેથી જ ઈશ્વરના અસ્તિત્વમાં ન માનનારા કટ્ટર નાસ્તિક છે. જો કોઈને પ્રાર્થના કરવાથી માનસિક શાંતિ મળતી હોય તો તેમાં કોઈ વાંધો ન હોવો જોઈએ, પરંતુ ધર્મને વ્યક્તિગત સીમામાં જ રાખવો જોઈએ.

‘લડાઈ હિન્દુ-મુસ્લિમ વચ્ચે નથી, ઉદારવાદી અને અસહિષ્ણુઓ વચ્ચે છે’

સામાજિક ધ્રુવીકરણ અંગે વાત કરતાં શબાના આઝમીએ મહત્વનો વિચાર રજૂ કર્યો:

• અસહિષ્ણુતા સામે એકતા: તેમણે કહ્યું કે સાચી લડાઈ હિન્દુ અને મુસ્લિમ વચ્ચે નથી, પરંતુ ઉદારવાદી વિચારસરણી અને અસહિષ્ણુ માનસિકતા ધરાવતા લોકો વચ્ચે છે. ઉદારવાદી હિન્દુ અને મુસ્લિમ બંને એક સાથે આવીને કટ્ટરતાનો વિરોધ કરી શકે છે.

• બંને તરફથી આક્ષેપો: શબાનાએ ખુલાસો કર્યો કે ધર્મના નામે રાજનીતિ કે વિવાદ કરનારા બંને પક્ષો તેમને નિશાન બનાવે છે. એક તરફ મુસ્લિમ કટ્ટરપંથીઓ ફતવા બહાર પાડે છે, તો બીજી તરફ અન્ય જૂથો તેમના પર આક્ષેપો કરે છે. આ પ્રકારની પ્રતિક્રિયાઓ તેમના બિનસાંપ્રદાયિક (Secular) વિચારોને વધુ મજબૂત કરે છે.

‘બંટવારા ૧૯૪૭’ માં તાજેતરમાં જોવા મળ્યા હતા શબાના

શબાના આઝમીના ફિલ્મી કરિયરની વાત કરીએ તો તેઓ તાજેતરમાં જ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ ‘બંટવારા ૧૯૪૭’ (Bantwara 1947) માં મહત્વના પાત્રમાં જોવા મળ્યા હતા:

• રાજકુમાર સંતોષી દ્વારા દિગ્દર્શિત આ ફિલ્મ ૧૪ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ ના રોજ સિનેમાઘરોમાં રિલીઝ થઈ હતી.

• ભારત-પાકિસ્તાનના વિભાજન પર બનેલી આ ફિલ્મમાં સની દેઓલ, પ્રીતિ ઝિન્ટા, કરણ દેઓલ, કનિકા કપૂર, અલી ફઝલ અને અભિમન્યુ સિંહ જેવા કલાકારો મુખ્ય ભૂમિકામાં હતા.

• આ વાર્તા અસગર વજાહતના પ્રખ્યાત નાટક ‘જિસ લાહોર નઈ વેખ્યા, ઓ જમ્યાઈ નઈ’ પર આધારિત હતી.