વાયુ પ્રદૂષણથી લિવર પર ગંભીર ખતરો: ફેટી લિવર અને એન્ઝાઇમ્સ બગડવાની શક્યતા વધવા અંગે નવો રિસર્ચ રિપોર્ટ

વાયુ પ્રદૂષણ વધતાં સામાન્ય રીતે લોકોમાં ફેફસાં, અસ્થમા અને હૃદયરોગ જેવી બીમારીઓનું જોખમ ચર્ચામાં રહે છે, પરંતુ ઝેરી હવા માનવ શરીરના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અંગ એવા લિવર (યકૃત) ને પણ ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી રહી હોવાનો ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય જર્નલ ‘નેનોટોક્સિકોલોજી’ (Nanotoxicology) માં પ્રકાશિત એક વ્યાપક મેટા-એનાલિસિસમાં ૪૬ સંશોધન પત્રોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. જેમાં બહાર આવ્યું છે કે લાંબા સમય સુધી દૂષિત હવાના સંપર્કમાં રહેવાથી લિવર એન્ઝાઇમ્સના સ્તરમાં ફેરફાર થાય છે અને મેટાબોલિક ડિસફંક્શન સાથે સંકળાયેલી ફેટી લિવર બીમારી (Fatty Liver Disease) નું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે.

વાયુ પ્રદૂષણ અને લિવર ડેમેજ વચ્ચે શું સંબંધ છે?

• ઝેરી કણોનું પરિભ્રમણ: હવામાં રહેલા અતિ સૂક્ષ્મ કણો (PM2.5) શ્વાસ વાટે ફેફસાંમાં ગયા બાદ લોહીના પ્રવાહમાં ભળી જાય છે.

• ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ અને સોજો: આ ઝેરી તત્ત્વો આખા શરીરમાં પરિભ્રમણ કરીને ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ (Oxidative Stress) અને આંતરિક સોજો (Inflammation) પેદા કરે છે, જેની સીધી અને વિપરીત અસર લિવરની કાર્યક્ષમતા પર પડે છે.

• જોખમમાં વધારો: સંશોધકો સ્પષ્ટ કરે છે કે પ્રદૂષણના સંપર્કમાં આવતા દરેક વ્યક્તિને લિવરની બીમારી થઈ જ જાય તેવું નથી, પરંતુ તે લિવર ડેમેજ થવાની શક્યતા અનેક ગણી વધારી દે છે.

નવા રિસર્ચમાં શું તારણો સામે આવ્યા?

• એન્ઝાઇમ્સમાં વધારો: શરીરમાં PM2.5 કણોના પ્રવેશથી લિવર હેલ્થ દર્શાવતા મહત્વના માર્કર્સ જેવા કે ALT (Alanine Aminotransferase) અને SGPT ના લેવલમાં અસામાન્ય વધારો જોવા મળ્યો છે.

• લિવર કેન્સરનું જોખમ: સંશોધનમાં વાયુ પ્રદૂષણ અને લિવર કેન્સરના જોખમ વચ્ચે પણ સંબંધ હોવાના પ્રારંભિક સંકેતો મળ્યા છે.

• ખરાબ AQI ધરાવતા વિસ્તારો માટે ચેતવણી: ખાસ કરીને દિલ્હી-NCR અને દેશના જે વિસ્તારોમાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) સતત ‘નબળી’ કે ‘ખરાબ’ શ્રેણીમાં રહે છે, ત્યાં રહેતા લોકો માટે લિવરનું રક્ષણ કરવું અનિવાર્ય બની ગયું છે.

કયા લોકોને સૌથી વધુ સાવચેતી રાખવી જરૂરી?

આ નબળી હવામાં નીચે મુજબના વર્ગના લોકોને વિશેષ કાળજી રાખવાની તબીબી સલાહ આપવામાં આવી છે:

• પહેલેથી બીમાર વ્યક્તિઓ: જે લોકો પહેલાંથી જ ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસ, સ્થૂળતા (Obesity) કે મેટાબોલિક સમસ્યાઓથી પીડાઈ રહ્યા છે, તેમનું લિવર વધુ ઝડપથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે.

• પ્રદૂષિત વાતાવરણમાં લાંબો સમય રહેતા લોકો: જેઓ સતત ટ્રાફિક, ઔદ્યોગિક વિસ્તારો કે ધુમ્મસવાળા વાતાવરણમાં રહે છે તેમણે માસ્કનો ઉપયોગ કરવો અને બિનજરૂરી બહાર નીકળવાનું ટાળવું જોઈએ.

હાલ માત્ર વાયુ પ્રદૂષણને કારણે કેટલા સમયગાળે લિવર ટેસ્ટ કરાવવો જોઈએ તેના નક્કર તબીબી માપદંડો નક્કી નથી થયા, પરંતુ પ્રદૂષિત શહેરોમાં રહેતા લોકો માટે નિયમિત હેલ્થ ચેકઅપ કરાવવું સલાહભર્યું છે.