લિવ-ઈન કરારથી સાથે રહ્યા, પછી દુષ્કર્મની ફરિયાદ! ગુજરાત હાઈકોર્ટનો મોટો ચુકાદો: ‘માત્ર લગ્ન ન થવાથી બળાત્કાર સાબિત ન થાય

લિવ-ઈન રિલેશનશિપ (Live-in Relationship) અને લગ્નના વચનના આધારે દાખલ થતા દુષ્કર્મના કેસોને લઈને ગુજરાત હાઈકોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે. અદાલતે સ્પષ્ટ ઠરાવ્યું છે કે જ્યારે બે પુખ્ત વયના વ્યક્તિઓ પોતાની મરજીથી લેખિત કરાર કરીને સાથે રહે અને ત્યારબાદ પરસ્પર સંમતિથી અન્ય એક લેખિત કરાર દ્વારા સંબંધનો અંત લાવી અલગ થાય, ત્યારે માત્ર પાછળથી લગ્ન ન થયાં હોવાના આધારે પુરુષ સામે દુષ્કર્મનો આરોપ સાબિત થઈ શકતો નથી.

જસ્ટિસ ઈલેશ જે. વોરા અને જસ્ટિસ આર. ટી. વાચ્છાણીની ખંડપીઠે ફરિયાદી મહિલાની અપીલ ફગાવી દેતાં આરોપી યુવકને નિર્દોષ છોડવાના ટ્રાયલ કોર્ટના આદેશને સંપૂર્ણપણે બહાલ રાખ્યો છે.

લગ્નનું ખોટું વચન શરૂઆતથી જ હોવું સાબિત કરવું જરૂરી

હાઈકોર્ટે કાયદાકીય સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરતાં નીચે મુજબના મહત્વના અવલોકનો કર્યા:

• સંબંધ તૂટવો એ ગુનો નથી: લાંબા સમય સુધી ચાલેલા સંબંધમાં બંને પક્ષકારોનું વર્તન, સ્વેચ્છિક સંમતિ અને સંજોગો મહત્વના છે. માત્ર સંબંધમાં તિરાડ પડવી કે પુરુષે પાછળથી લગ્ન કરવાનો ઇનકાર કરી દેવો તે આપમેળે બળાત્કારનો ફોજદારી ગુનો બની જતો નથી.

• શરૂઆતનો બદઈરાદો સાબિત કરવો અનિવાર્ય: અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો લગ્નનું વચન સંબંધની શરૂઆતથી જ કપટભર્યા ઇરાદાથી આપવામાં આવ્યું હોય અને તેનો ઉપયોગ માત્ર મહિલાની શારીરિક સંમતિ મેળવવા માટે કરાયો હોય, તો જ તે કાયદાની નજરે ગુનો બની શકે છે.

• આધુનિક અને સ્વનિર્ભર મહિલાઓ: ખંડપીઠે નોંધ્યું કે આજના આધુનિક યુગમાં પુખ્ત વયની મહિલાઓ આર્થિક રીતે સક્ષમ છે અને પોતાના જીવન અંગે સ્વતંત્ર નિર્ણયો લેવાની પરિપક્વતા ધરાવે છે. બે પુખ્તો વચ્ચે સંમતિથી ચાલેલા સંબંધોમાં વિવાદ થાય ત્યારે દરેક ઝઘડાને ફોજદારી ગુનાનું સ્વરૂપ આપી શકાય નહીં.

શું હતો સમગ્ર કેસ?

• પ્રેમસંબંધ અને લિવ-ઈન કરાર: ફરિયાદી યુવતી અમદાવાદની કોલેજમાં અભ્યાસ કરતી હતી અને આરોપી યુવક સાથે પ્રેમસંબંધમાં હતી. ૧૪ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ના રોજ બંનેએ સાથે રહેવા અને ભવિષ્યમાં લગ્ન કરવા અંગે પારિવારિક જાણ હેઠળ લેખિત સમજૂતી કરાર કર્યો હતો અને ભાડાના મકાનમાં સાથે રહેતા હતા.

• અલગ થવા માટે બીજો કરાર: થોડા મહિનાઓ સાથે રહ્યા બાદ બંને વચ્ચે મતભેદો સર્જાતાં ૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૨૦ના રોજ અગાઉની સમજૂતી રદ કરીને બંનેએ પરસ્પર સંમતિથી અલગ થવાનો બીજો લેખિત કરાર કર્યો હતો.

• બીજા જ દિવસે પોલીસ ફરિયાદ: કરાર થયાના ગણતરીના ૨૪ કલાકમાં યુવતીએ પોલીસ મથકે પહોંચી યુવક સામે લગ્નની લાલચે દુષ્કર્મ ગુજાર્યાની ફરિયાદ નોંધાવી દીધી હતી.

લેખિત દસ્તાવેજોમાં મારપીટ કે બળજબરીનો કોઈ ઉલ્લેખ નહીં

અદાલતે બંને વચ્ચે થયેલા દસ્તાવેજોનું બારીકાઈથી મૂલ્યાંકન કરતાં જણાવ્યું:

• બંને કરારોમાં સ્પષ્ટ હતું કે તેઓ પોતાની સંપૂર્ણ મરજીથી સાથે રહ્યા હતા અને તેમાં કોઈ દબાણ, લાલચ કે બળજબરી નહોતી.

• અલગ થવાના કરારમાં પણ શારીરિક શોષણ, ધમકી કે બળજબરીથી સંબંધ બાંધ્યાનો કોઈ આરોપ નહોતો.

• મહિનાઓ સુધી સંમતિથી સાથે રહ્યા બાદ જ્યારે કાયદેસર દસ્તાવેજ દ્વારા સંબંધનો અંત લાવવામાં આવ્યો હોય, ત્યારે માત્ર બદલાયેલી પરિસ્થિતિમાં દુષ્કર્મનો આક્ષેપ ટકી શકે નહીં.

ટ્રાયલ કોર્ટના ચુકાદાને હાઈકોર્ટની અંતિમ મહોર

ટ્રાયલ કોર્ટે ૩૧ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ના રોજ આરોપી યુવકને નિર્દોષ છોડી મૂકવાનો આદેશ આપ્યો હતો, જેની સામે યુવતીએ હાઈકોર્ટમાં દાદ માંગી હતી.

હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે સમજૂતી વખતે યુવકની ઉંમર ૨૦ વર્ષ હતી અને પુખ્ત વય (૨૧ વર્ષ) પૂર્ણ થયા પછી લગ્ન કરવાનો ઉલ્લેખ હતો, જેને બદઈરાદાપૂર્વકનું ખોટું વચન ગણી શકાય નહીં. લિવ-ઈન કરાર દરેક પરિસ્થિતિમાં દુષ્કર્મ સામે આપમેળે ઢાલ નથી બનતો, પરંતુ આ કેસના પુરાવા અને સંજોગો જોતાં લગ્નના ખોટા વચનનો આરોપ પાયાવિહોણો ઠરતો હોવાથી આરોપીની મુક્તિ યોગ્ય ઠેરવવામાં આવી છે.